Segner på Vestlandet

Eit nytt forsøk

Segnsjangeren i didaktisk perspektiv

 

BB og NTØ: Eldre utgreiingar

SEGNSJANGEREN

(I teksten nedanfor gir me att ein del døme på segner, men det vert også vist til andre segner som du finn i Segner i Sunnhordland eller Segner i Nord-Rogaland. Sjå segnsamlingane for kommunane eller den felles segndatabasen.)

 

Definisjon

Ei segn er vanlegvis ei kort, oftast ein-episodisk munnleg forteljing som har levd på folkemunne. Segnene tek til vanleg utgangspunkt i noko merkeleg, minneverdig eller uvanleg knytt til eit naturfenomen, ein person eller ei hending.

Det er det uvanlege som gjer at folk interesserer seg for fenomenet, snakkar om det og undrar seg over det. Dermed oppstår også behovet for å finna forklaringar på det merkelege.

Samstundes har segna rot i kvardagslivet og lokalmiljøet. I sentrum kan det stå ein historisk person eller ei historisk hending (historiske segner), ein naturformasjon eller eit namn (opphavssegner) eller eit møte mellom menneske og noko overnaturleg (mytiske segner).

Liksom moderne segner seier noko om korleis folk tenkjer og kva haldningar folk har i dag, fortel dei eldre segnene på same måte noko om korleis menneska såg på verda i eldre tider. Jf. figur over norrøn tru.

 

Er segnene sanne?

Segna gir seg ut for å vera sann. Dei overnaturlege innslaga i forteljinga er uttrykk for levande folketru, eldre eller moderne. Det er blitt sagt at ei segn er folketru i diktarisk form. For å gjera segna truverdig vert det ofte gitt presise opplysningar om tidspunkt, kvar hendinga gjekk føre seg og opplysningar om namn på personar og stader.

Folk i dag vil ikkje tru på det ei tradisjonell segn fortel på overflateplanet. Ein vil ikkje oppfatta segna som objektiv sanning (vitskapleg sann), dvs. ei sanning som kan etterprøvast.

Likevel vil menneske i dag kunna fortelja om opplevingar (t.d. møte med gjengangarar) som dei trur fullt og heilt på, men som ikkje kan etterprøvast. Då talar me om subjektiv sanning. Slike sanningar vil vera kultur- og tidsbestemte. T.d. ville ein for 200 år sidan kunna seia at ein har sett ei hulder. I dag vil ein kunna seia at ein har sett eit vesen som landa med ein UFO.

Ein kan også tala om sanning på eit anna plan, nemleg metaforisk sanning, dvs. ei biletleg framstilt sanning. Dette er ei sanning som ikkje ligg på overflata av teksten, men i underteksten. Dvs. at ein finn fram til denne sanninga berre ved å tolka teksten, slik ein tolkar fiksjonstekstar (litterære tekstar). Huldra eller bergtakinga kan då vera ein metafor for ytre og indre krefter mennesket vert stilt overfor. Utburden kan vera ein metafor for den angst og det vonde samvitet som både mora og samfunnet føler for barnemordet.

Dersom me les eller lyttar til segnene på denne måten, vil dei ikkje skilja seg så mykje frå eventyra eller andre litterære tekstar. Om ein altså ikkje trur på det segna konkret fortel, kan ein tru på ’poenget’ i segna, dvs. haldningane og meiningane som er innebygd i teksten.

 

Skilnaden mellom segn og eventyr

Eit eventyr gir seg ikkje ut for å vera sant. Sjølv om eventyr og segner kan byggja på den same folketrua, har ikkje eventyra det same festet i lokalmiljøet og livet der som segnene har.

Eventyra er til vanleg lengre og meir kompliserte enn segnene ved at eventyra inneheld fleire episodar, situasjonar og personar. Når dei likevel er forholdsvis lette å hugsa, heng det saman med det formelpreget dei ofte har. Denne eventyrgrammatikken vert beskriven i episke lover og ulike modellar for handling som t.d aktantmodellen og kontraktmodellen.

Segnene er oftast korte og skildrar til vanleg berre ei handling eller ein episode. Dei har ikkje same formelpreget som eventyra, og dei får dermed større variasjon i oppbygnad og handling. Sjølv om segnene også har visse mønster både i struktur og stil, er variasjonsbreidda større enn i eventyra. Det gjer dei meir krevjande å hugsa.

 

Strukturen i segnene

1 Innleiinga:

Tid- og heimfesting

Segnene har gjerne følgjande oppbygnad: innleiing, dramatisk episode, avslutning. Når det gjeld innleiinga, begynner ofte segna med at forteljaren fører tilhøyraren inn i ein kvardagsleg truverdig situasjon frå arbeidsliv i skog og mark, på sjøen, i heim og tun, i kvardag eller fest. Truverdet vert styrka ved at forteljaren tidfester og heimfester handlinga og namngir personane.

 

Noko merkeleg eller uforklarleg

I den kvardagslege ramma vert det så ført inn noko merkeleg som gjer situasjonen minneverig. Det kan vera ein merkeleg person, eit underleg naturfenomen eller ei uvanleg hending. Dette merkelege eller avstikkande må forklarast. Segna kjem då inn som ein forståingskategori, ein måte å forklara og forstå røyndomen på. Ein kan illustera dette med segna ’Ku-byte’ frå Tysvær. Det er ein gammal mann på Nedstrand som fortel:

 

Ku-byte

Då ho mor mi var jente, tente ho på Leirang og var budeie. Når ho var ute om kveldane, kunne ho tidt høyra at det lét i ein haug som huldrene budde i.

 

Så var det seint ein kveld ho mor var i fjøset og skulle mjølka. Då kom det ei kjerring inn til henne; det var ei huldre-kjerring, og ho sa: «Bytt !» Mor mi skjøna seg ikkje på dette, og ho sa ingen ting; men då ho kom inn, fortalde ho det til husbonden. Han sa då til henne mor, at om det skulle henda ein gong til, så skulle ho svara: «Bytt!»  «Ho vil byta ku med oss, og det skal ho få,» sa husbonden.

 

Kvelden etter kom kjerringa att. Då ho var kommen innfor døra, sa ho: «Bytt!» «Bytt!» svara ho mor, og då gjekk huldrekjerringa.

Morgonen etter var ei ku kommen bort ; men på same båsen stod ei stor ven brandsidete ku.

Husbonden var underoffiser. Han tok sabelen og gjekk til fjøset, og der hogg han tre hogg i dørstokken. Då fekk dei høyra huldrene, at dei sa: «Me lyt flytta herifrå no, men me flytter ikkje lenger enn til Kalshamar.» Det var eit fjell i utmarka deira.

Dette er sant kvart ordet; for ho mor fortalde det, og ho laug aldri.

 

I andre segner kan forteljaren nærmast gå rett på sak ved å presentera det merkelege først, berre med ei minimal identisering av stad, slik som i ‘Ormen i Litledalsvatnet’ frå Etne: «I Litledalsvatnet var det ein orm som var så svær at om vinteren slo han isen sund, så det ikkje fekk leggja seg is på vatnet medan han var der.....»

 

2 Handlinga:

I eventyrgrammatikken kjenner me ’dei episke lovene’ til Olrik. Innslag av desse episke lovene finn me også i segnene.

 

Einskap i handling

Segner skildrar til vanleg berre ei handling eller ein episode (’Øyken stritta mot’ frå Suldal), eitt fenomen (‘Gygra-revæ’ frå Austevoll), ein person eller eit vesen (‘Hinkapelo’ frå Kvinnherad).

 

Øyken stritta mot

Ein mann frå Fatnes kom ein gong frå Slettedals-stølen med øyk og kløv. Då han var kommen eit stykke på heimvegen til ein stad som heiter Klyv, då laut han over ein bekk. Men øyken stritta imot så han ikkje kunne komma fram. Då han så såg seg tilbake, hadde han inga kløv; ho var avteken og sett ned på marka. Han la kløva på og fór heim; men han sa det sidan at han var stø på det var huldrene som hadde lyft ho av øyken.

 

Den sceniske totalslova

Dei fleste segnene i nedskriven form har sceniske innslag i form av replikkar eller dialogar. Ofte vert høgdepunktet understreka ved scenisk framstilling som i segna ‘Utburden i Vekslio’ frå Fitjar. I andre segner kan scenisk framstilling vera dominerande slik tilfellet er i ‘Florfltten’ frå Stord. Etter den sceniske totalslova er det berre to aktørar som samtalar. Dette ser ut ser ut til å gjelda i segnene som i eventyra.

Utburden i Vekslio

Ei kvinne hadde fått eit barn, men drepe det utan at det var døypt og grave det inne i ein hidlar (Vekslihidlaren). Seinare høyrde dei ofte eit fælsleg skrik på den staden «Vekslitrollet». Ein gong kom ein mann forbi staden i mørkret og vart gripen i trøya av ei barnehand. Han høyrde då tydeleg at barnet sa: «Døyp meg eller eg drep deg». Mannen auste då vatn i sanden med dei orda: «Eg døyper deg på ei von, anten Guro eller John.»

Etter den tid høyrde dei ikkje meir til det.

Konflikt

I dei fleste segner er konflikt og resultatet av konflikt kjernen i segna. Det kan t.d. vere konflikt mellom ulike vette, mellom ulike menneske, menneske og vette, eller meir generelt mellom gode og vonde krefter. Ein slik konfliktdimensjon kan tolkast inn i mange segner. Segna ’Ri på are’ frå Vindafjord illustrerer ein slik kamp mellom vonde og gode krefter:

 

Ri på are

Der var eit brudefølgje frå fjellbygda som skulle ri til kyrkje gjennom bygda. Så kom risen i Husafjedlet og ville ta dei. Men så var det ein liten fugl som kviskra:

Ri på are

og ikkje på berje har’e

so e du berga og utan fare

Så reid brudefølgjet inn på ein åker og slapp unna risen.

 

3 Avslutninga

Moral

Av og til kan det liggja ein moral i forteljinga. Det er tydeleg i segna ‘Dei underjordiske som ville bu på stølen’ frå Etne. Bonden som ikkje fylgjer gammal skikk og held seg for lenge på stølen med buskapen sin slik at huldrefolket ikkje får flytta inn, møter motgang. Når han derimot fylgjer sed og skikk for bruk av utmarka, går det han vel. Slik vert den merkelege medgangen og rikdomen denne denne bonden seinare får, forklart på ein overnaturleg, men logisk måte. Ei anna segn med tydeleg moral er forteljinga om ’Huldrefolk på Maurangsnes’ frå Kvinnherad.

         Huldrefolk på Maurangsnes

I gamle dagar kom det ein gong heim til garden Maurangsnes i Kvinnherad åtte huldrefolk og bad om brød. Folka på garden trudde det var fattigfolk og spurde om dei ikkje trong anna enn brød. "Nei," svara huldrene, "vi har alt anna unntatt brød. Gje oss derfor brød, så skal de få igjen masse korn, gras og poteter." "Er de såpass til folk, så har de brød òg då," sa den vantru husmora. "Kom igjen i haust, då skal de få." Huldrene vart sinte og sa at dei heretter i lange tider skulle få lite både av mjølk og korn.

 

Husmora fekk då mistanke om kven dei var og spurde: "Kanskje de er huldrefolk, de då?" "Ja, det er me," svara dei, og borte blei dei. Sidan angra folka at dei ikkje hadde gjeve huldrene noko. Men etter den tid har folket på Maurangsnes alltid vore gavmilde mot fattigfolk. Dei har heller ikkje mangla mjølk, flesk eller andre matvarer. (bb/ntø)

 

Forklaringar

Forklaring er eit sentralt trekk ved mange segner. Forklaringa kjem gjerne i avslutninga, men det kan vera like naturleg å sjå på heile forteljinga som forklaring. Forklaringa kan t.d. gjelda motgang eller medgang, naturfenomen og stadnamn.

 

Forsterking og stadfesting

Det hender også at forteljaren rundar av segna med ei ekstra forsikring eller vitneføring for å styrkja truverdet til segna. Det kan skje ved å visa til truverdige folk slik som i segna om ‘Sjøormen i Litledalsvatnet’: «Det var mange som såg ormen. Medan han var i vatnet, var det jamt storfolk og tilreisande der oppe og såg på han». Det kan òg gjerast ved å visa til meir allmenne og kollektive erfaringar i formuleringar som «etter den tid høyrde dei ikkje meir til det». Slik sluttar segna ‘Utburden i Vekslio’ ovanfor. I segna ’Ku-byte’ vert sanningsinnhaldet underbygd ved å visa til ein truverdig person: ’Dette er sant kvart ordet; for ho mor fortalde det, og ho laug aldri.’

  

Forsterking og stadfesting skjer også ved å knyta hendingar i fortida til notidig røyndom. Reint konkret kan det vera ein stein ein framleis kan sjå eller ein rikdom som fraamleis finst slik som i segna ‘Florfløtten’ frå Stord som sluttar slik: «Etterkommarane hans Bjødne bur endå på garden og er den dag i dag rike folk».

Forsterkande vitneutsegner av dei typane me har nemnt, kjem til vanleg som eit haleheng til forteljinga. Slike tillegg vert med ei fagnemning kalla ‘koda’ som tyder hale.

  

SEGNTYPAR: INNDELING ETTER INNHALD

Dei eigentlege segnene, fullsegnene, vert etter innhald delte i tre hovudgrupper:

 

I Naturmytiske segner

Mytiske segner fortel om krefter og vette utanfor oss. Basisen for forteljingane er trua på at naturen er ein mytisk plass der det finst overnaturlege vesen.   Utgangspunktet kan vera historisk, men det berande elementet er førestellingar om overnaturlege fenomen og vette. Ein kan kategorisera dei overnaurlege fenomena og vetta på ulike måtar. Ofte nyttar ein eigne overordna kategoriar som land-, vass- og luftvette. Me har valt ei litt anna inndeling.

 

Underjordiske vette

Til dei underjordiske vetta høyrer huldrefolket (haugfolket, tussane, underjordiske, hittfolket) og dvergane. Det finst svært mange segner om huldrefolket. Som døme viser me her til segna ‘Huldrebryllup i Bråhau’ frå Etne. Eit ekstra poeng i denne segna er den magiske hatten som gjer ein usynleg:

Huldrebryllup i Bråhaug

Før i tida hadde folket på Auestad kvernene sine borti Kaldheimsdjuvet og måtte då gå forbi Bråhaug der det alle dagar har vore kjent at dei underjordiske budde. Det var då ikkje sjeldan at dei som var og mòl og andre som gjekk forbi Bråhaug ved nattestider, høyrde både song og spel inne i haugen, men det var sjeldan ein fekk sjå dei eller snakka med dei. Dette fekk likevel ein mann her på garden oppleva. Det var ein som var i slekt med «Gamle-rotta». Det var visst bestefar eller bror hans.

Han kom frå kverna ein sein kveld og skulle nett forbi haugen. Då høyrde han det ropa der inne: «Til bryllups! Til bryllups!». «Å, la meg få vera med!» ropte bonden. No blei det eit fælt leven inni haugen, for somme ville ha han med, men andre ikkje. Det blei då bestemt at han skulle få vera med.

«Men eg har ikkje hatt!» ropar bonden. «Å, han kan få låna den gamle hans far!» svarte det frå haugen. No bar det av stad til bryllaupsgarden. Bonden som trudde dei skulle i bryllaup til dei underjordiske, blei svært forskrekka då han såg at det var til vanlege kristne folk dei skulle. No kom det vel med at han hadde «palehatten», for då var han usynleg, må vita.

På den tid brukte dei i bryllaup nokre store tinnsmørkrus med store lòk som kasta svære skuggar på bordet når ein opna dei. I ein av desse skuggane var det at eit svin av ei hulder ville ha føre seg mykje meir enn sømmeleg var, slikt som kristne folk brukar å driva med på vetlahuset. Bonden som såg dette, sette i ein gapskratt. Men då var huldrene sinte, og hemnen let ikkje venta på seg. For brått var «palehatten» som blåsen av han, og no sat han der synleg for alle midt blant gjestene, i sine eigne fillete og mjølete kle så både han sjølv og gjestene vart forskrekka. Så snart han kom til sans og samling igjen, fann han det best å forsvinna jo før jo heller.

Det er meir sparsamt med segner om dvergar. Her er ei forteljing med ein dite frå Ølen:

Dvergsmi

På garden Innbjoa veks det ut ein slags stein av berget, tjukk som ein finger, blank og gjennomsynleg. Det er som han er kunstferdig slipt med fire fem eller fleire kantar. Bøndene kallar han dvergsmi. Det kjem kanskje av den gamle overtrua at dvergane som budde i berget, smidde dei.

Andre naturvette på land, i vatn og i luft

Til slike vette høyrer troll, trollkjerring eller gyger, rise, sjøorm, havfrue, nøkk, fossegrim, drake. I segna ‘Sjøormen i Reinsvatnet’ frå Sauda finn me døme på eit slikt vette.

 

Sjøormen i Reinsvatnet

I Reinsvatnet var det i gamle dagar ein stor orm. Ofte gjekk han på land og tok då gjerne med seg eit fe med seg ned i vatnet; folk som hadde beite der ikring, leid mykje skade på den måten.

Ein dag tok han seg føre å renna heilt til sjøen. Først for han av til eit vatn som er lenger nede i Tengesdal-heia. Sidan for han lenger nedover. Då han var kommen nesten til sjøen, måtte han gjennom ei trong smette som dei kallar Klype. Der vart han ståande fast. Ein mann frå hi sida av fjorden såg dette uhyret som hang ned med fram-enden. Så tok han børsa og rodde over og sette ei kule i den fæle skrotten. Ormen sette då bakenden i vêret og velte seg framover, så han kom ned på ei slette; men då daua han.

Sidan grov dei han ned, og over ormen lødde dei opp ein stor mur som enno syner.

 

Neste segn frå Kvinnherad er ei av dei få som handlar om flygande vette:

Gardsbonden og draken

For ikkje så lenge sidan - og kanskje enno - trudde dei på eit vette som vart kalla gardsbonden. Når dei ikkje pirra opp den gamle særlingen og plaga han, verna gardsbonden mot huldrer, nissar og dragar så det ikkje hende menneske eller dyr noko vondt. Gardsbonden likte godt å få ro. Om torsdagskvelden t.d. måtte dei ikkje ståka, ikkje spinna eller laga nokon støy; for stakkars hus om han kom laus. Enno brukar gamle kjerringar den skikken å setja rokken på eit åklede for at han ikkje skal laga lyd.

Tøris Landa var ein gong til fjells, og då natta fall på, kom ein gapande drake med sju hovud og ville sluka han. Gardsbonden høyrde skrika frå Tørris og var snart på kampplassen. Det vart eit basketak som enda med at draken sprakk. Sidan gjekk Tørres kvar julaft med ein stor ølbolle bort til ei stor innhol tunderbjørk der gardsbonden budde.

Gardvette

Nissen er først og fremst knytt til gardstun (husnisse, gardnisse, fjøsnisse, gardsbonden, tuftekallen) og var visst vanleg på dei fleste gardane før i tid. Han kunne vera hjelpsam om han fekk godt stell slik som i segna ovanfor og i den følgjande segna frå Øvre Litlabø på Stord:

Nissen på Øvre Litlabø

I det gamle tunet stod ein stor stuva-ask. Han var innhol, og hadde ei opning i eine sida. I denne asken budde nissen. Til vanleg laut han berga seg sjølv som best kan kunne. Men til julehelga måtte han få noko ekstra godt attåt, av folka på garden. For det var best å stå på god fot med nissen, om det skulle gå godt med folk og fe.

Difor fekk han eit fat med graut til jul, innsett i asken (så seint som 1890). Og me såg ikkje anna enn at det vart oppete!

 

Men nissen kan også opptre om bord i båtar og varsla då ofte ulukke som i denne segna frå Austevoll:

Nissen

Nissen heldt seg også om bord i fartya når det sto vel til. Rømde nissen, stod det ei ulykke føre. Ein gong - fortel dei - var det eit farty som låg på ei hamn som ikkje kunne få ankeret opp. Då dei skulle sjå utabords, sto det ein liten mann og spente i fartysida og heldt kjettingen. Men då dei såg han, sleppte han taket og stupte seg i sjøen. Då fekk dei opp ankeret. Men det gjekk ikkje vel med dei. Dei såg aldri det fartyet meir.

 

Attergangarar

Attergangarar er draugen, utburden, uhemingen, deildgasten, oskereia eller julereia, og den evige jøde. Her er to av dei meir spesielle gjengangartypane; ’Den evige jøden’ er frå Austevoll, ’Deildegasten ’ er frå Stord.

 

Den evige jøden

Det vert fortalt at den evige jøden ein gong vitja folket i Stolmastova. Han var så annig på å koma vidare at han hadde ikkje tid til å setja seg ned, men måtte stå medan han åt maten som dei sette fram.

Deildegasten

På Stord budde det for ei tid sidan to naboar som levde i stadig kiv og strid med kvarandre om grenselina mellom eigendomane sine. Så døydde den eine av naboane utan at dei hadde blitt samde om dei uklare grenselinene.

 

Ein søndagsmorgon ei tid seinare ser den gjenlevande av dei to gjenferdet av naboen gå omkring på marka. Han stogga ved kvar merkestein, såg på dei ei stund og prøvde å flytta dei inn på marka til grannen. Det verka som han ikkje fekk det til. Etter nokre minuttar var det som gjenferdet sokk i jorda og vart borte.

 

Bibelske figurar

Som bibelske figurar reknar me t.d. Vårherre, englar og den vonde. Eit eksempel på dette finn me i segna ’Openberringa’ frå Kvinnherad. Nedanfor følgjer ei dramatisk segn frå Etne som inneheld både bibelske figurar og døme på omskaping:

Då skjønte ho og kva mann det var.

Det var ei kone ein gong som plent skulle over ei elv, men ho kunne ikkje koma over. Så kom det ein mann og han lovde han skulle setja henne over, dersom han fekk det ho hadde under beltet. Jo, det kunne han gjerne få, sa kona, ho trudde ikkje det var noko. Men om ei tid forsto ho at ho gjekk med barn, og då skjønte ho og kva mann det var, som hadde sett henne over elva. Ho gjekk då til presten og klaga seg for korleis det stod til. Presten lova då at han skulle gjera kva han kunne når den tid kom.

Det var ein gut kona fekk, og då han var så stor han kunne snakka, var og den tida komen at den vonde skulle henta han. Den natta sette presten guten oppå altaret og gav han ei brakebuske med mange bær på i handa, og same kva som hende, og kven som kom, skulle han berre seia:

«Eg pitla på bæro små, som Jesus sjøl sette krossen på.»

Guten så gjorde. Den vonde kom og prøvde seg på allslags måtar. Han synte seg i allslags skapnader, stundom som faren og mora til guten, stundom som presten, som fæle dyr, men det hjelpte ikkje, guten sat lik roleg å berre sa:

«Eg pitla på bæro små som Jesus sjøl sette krossen på.»

Til slutt var det som kyrkja kom i loge og ville brenna opp, men guten sat like roleg då og. Då presten tidleg andre dagen kom og lyfta han ned frå altaret, skreik guten som om dei tok livet, for han trudde det var den vonde som tok han.

  

Hamskifte og omskaping

Mest kjend av slike hamskifte er kanskje varulven, men i denne segna frå Suldal skaper eit menneske seg om til bjørn:

I dyreham

Somme menn kunne skapa seg om til dyr. Me kjenner såleis til korleis den namngjetne Pilt-Ola Sangesand hadde ord for å kunna skapa seg om til bjørn. Folk hadde fleire døme på at dette var sanning.

På fjellgarden Hjorteland budde det ein gong ein mann som kunne meir enn folk elles. Mellom anna kunne han gjera seg om til bjørn. Det hende såleis ein kveld at det gjekk nokre bukkar oppe i Gullingnuten. Fleire såg desse dyra deroppe og kjende dei. Men ein vilde venta til neste dag før ein henta dei heim.

Men morgonen etter var bukkane borte. Ein fann korkje holl eller hår av dei. Men då ein såg inn i munnen på Hjortelandsmannen, synte det seg at det sat ferskt bukkekjøt mellom tennene på han. Då skjøna alle kva som hadde hendt med bukkane. Då var det ikkje lenger mogeleg å tvila.

 

Spådommar eller varsel

Ein god del segner inneheld spådomar eller varsel om ulykker. Eit segnfragment eller ein mytisk dite om Agdesteinen på Stord spår ulykke og undergang:

Agdesteinen

Agdesteinen ligg fram på bergkanten , og ei gamal segn seier at når steinen ramlar utføre, skal verdi forgå.

 

Segna ’Jomfru Marias synål’ fortel om ein likande spådom som er knytt til bautasteinen som står ved Olavskyrkja på Avaldsnes.

 

Magi

Magi er knytt til magiske hjelpemiddel som stål, krossar og krossteikn eller faste formularar. Mange av desse segnene er knytt til folk som kunne lækja:

 

Han stemte blod med ord

I Etne budde det ein smed frå Telemark, og han heitte Reiar. Han stemte blod med ord. Ein gong lét han meg få greie på formularen som lyder slik:

Stå-å, stå blo,

stå i fjæra og flo

stå i den treeinige guds navn

gud fader søn og helligånd

 

Ein gong var det ein hest som hadde skadd seg under kjøring og blødde. Reiar sa til eigaren at han ikkje kunne hjelpa han fordi han hadde banna då det skjedde. I så fall måtte han ha brukt ein annan formular, det ville han ikkje gje seg inn på.

 

Mange av segnene med magisk innhald dreiar seg ofte om svart magi knytt til Svarteboka. Her er ei segn frå Tysvær som fortel om ein prest som kunne meir enn sitt gudsord.

Presten med svarteboka

Hr. Lars på Nedstrand var ein dugande prest. Han hadde lært svarteboka, så han kunne henne både framlengs og baklengs. Om natta hadde han jamt ærend til kyrkja. Då låg prestkona åleine og fekk ikkje sova; ho var redd for mannen. Ein gong hadde ho fått drengen til å ha seg bort på kyrkjegarden; då kunne han kanskje få sjå kva presten tok seg føre. Og kunne han så med same få setja ein støkk i presten, så han ikkje skulle vera så ivrig etter å fara såleis ute om nettene, så var det ikkje henne imot.

Då presten kom til kyrkja den kvelden, såg han eitkvart som leda på seg innfor kyrkjegards-grinda. «Er det folk?» ropte presten; men det tagde som muren. «Er det folk, så svar,» sa presten ein gong til. Enno kom det ikkje ein knyst. Då tok presten til å mana, og drengen stod snart til knes i jorda. Då spurde presten endå ein gong om det var folk; men det kom ikkje svar. Presten heldt då på å mana, til dess drengen stod til magen i

jorda. Endå ein gong spurde presten kven det var; men det kom ikkje svar, og så mana han drengen nedi til halsen. Då vart drengen redd; han ropte ut og sa kven han var. «Korfor sa du ikkje det før?» sa presten; «no er det for seint, eg kan ikkje få deg opp att. Det einaste eg no kan gjera for deg, er å mana deg ned under jorda.»

Så gjorde han det, og dei såg aldri meir til drengen.

Men den flekken som han sokk på, har alltid halde seg våt sidan; det var reint som eit myrhol. Dei køyrde mange lass med mold inn; men flekken heldt seg like blaut.

 

II Historiske segner

Historiske segner fortel om merkverdige ting som har skjedd i fortida. Dei har namngjevne personar eller historiske hendingar til hovudemne. Desse segnene gir seg ut for å vera sanne og kan nok ha ei sann kjerne, sjølv om det ikkje treng vera nett slik som segna fortel. Det kan vera ein kjend person eller ei hending interessa samlar seg om og som gjer segna levande. Historiske segner inneheld gjerne også mytiske drag.

 

Rikshistoriske segner

Rikshistoriske segner fortel om kongar, krigar, uår, pest o.s.b. Men desse segnene er gjerne knytte til ein lokal stad og det historiske vert framstilt og konkretisert gjennom personar frå lokalmiljøet. Det finst fleire historiske segner om Olav den heilage. ’Hailag-Olavs kamp med trolla i Mauranger’ er døme på ei slik segn.

Svartedauen gav og opphav til mange segner. Mange av dei har same motiv som den kjende segna om Jostedalsrypa, t.d. denne frå Kvinnherad:

Svartedauden

Svartedauden herja svært i Kvinnherad. Ja, så gale var det at i Omvikdalen var det berre ei jente igjen, og i Skånevik var det ikkje betre; berre ein einaste gut var att der. Det vert fortalt at han rømde til fjells og der flakka han omkring åleine og forlaten. Endeleg kom han så langt at han kunne sjå ned til Omvikdalen. Der såg han røyk stiga opp av ein skorstein. Han gjekk då ned dit og der fann han den jenta som hadde overlevd i Omvik. Dei to gifta seg med kvarandre og levde både vel og lenge.

  

Sjukdomen kan og bli personifisert som ei gamal kone som fer omkring med soplime og rive. Der ho raka, slapp somme frå pesten, men der ho sopa, døydde alle:

Svartedauden i Suldal

I Suldal trudde folk at svartedauden var ei gammal kjerring som fór bygda kring med ei rive i den eine handa og ein lime i hi. Der ho då brukte limen, der døydde alt; men der ho raka med riva, fekk somt leva; for det var alltid eitkvart som vart liggjande att av di det smaug mellom tindane.

Då sotta var kommen så langt opp i dalen som til Osen, då laut ho ha skyss over Lågen til Stråpa; men ingen var lysten på å skyssa henne. Jau, så var det ein gammal mann som var kommen på at han helst ville døy. Så baud han seg til å skyssa. Han tok kistekleda på seg og rodde over etter kjerringa; men då var ho så mild av seg at ho brukte riva på Stråpa. Den gamle mannen som hadde ført henne, fekk leva og fleire med han.

På Berge døydde alt så nær som ein liten unge. Ein dag kom ei ku ut på Vikebakkane og rauta så fælt. Då gjekk folk der opp og ville sjå kor det sto til, og då fanst det ikkje andre levande folk på garden enn denne vesle ungen.

I Kvildal var det ikkje meir enn tre rykande skorsteinar. Og sameleis var det i dei andre grendene. Berre ei hende stova stod der her og der som det rauk av.

 

Bygdehistoriske segner

Bygdehistoriske segner fortel om personar og hendingar som er kjende innafor eit meir avgrensa geografisk område. Dei fortel om folk som på ein eller annan måte har merkt seg ut lokalt slik som kjemper, prestar, futar, fredlause og og særlege hendingar og ulukker. I denne kategorien finst det svært mange interessante segner. Segna om Hinkepelo er eit sterkt sosialhistorisk dokument frå Kvinnherad på 1800-talet.

Hinkepelo

Såleis kalla dei ei jente som for lenge sidan budde på garden Nerhus i Austrepollen. Namnet "Hinkepelo" skulle ho nok ha fått fordi ho stadig gjekk og hinka eller halta. Hennar rette namn var nok Ingebjørg, men dette blei sjeldan brukt, kan ein skjøna. Ho skulle elles vera ei underleg "krekse", seiest det, som mest heldt seg ute i urdholene og i skogen og var sjeldan heime. Jamvel kunne ho sitja ute heile natta og steikja brød i måneskinet, idet ho let vel om at det "tyskja" så godt av månen.

Då mora gjekk med henne, skulle ho ein gong sjå ein rev framfor seg, og såleis kom då dottera til å få revenatur. Mistenksam og kveppen var ho og, og når ho ikkje ville at folket skulle vita kor ho gjekk hen, så snudde ho skorne sine slik at helen stod fram. Det var inkje råd til å få henne til å liggja heime korkje vinter eller sommar. Det kunne av og til vera ei julaft; men då måtte dei skjenkja henne godt og dertil fara svært varsamt med henne. Men då kunne ho og ha mange underlege ting å fortelja om: huldrer, dauingar og meir slikt. Særleg hadde ho god greie på Bjødlurebasen; for ho hadde funne han liggjande i ei ur. Han hadde store sølvknappar i trøya si. Då ho ville ta knappane, sa han: "Rør meg ikkje! " Etter den tid var ho meir redd enn før.

Mange posar og byltar hadde ho samla i hop, og desse var ho utruleg redd for. Ein dag ho var komen utanfør bøgarden på Gjerde, gjekk to jenter opp på ein skukk for å sjå i byltane hennar; men ikkje før hadde dei løyst på banda, før ho var over dei og jaga dei vekk. Sidan paste ho betre på og heldt seg noko meir heime.

Ho blei ikkje så fælt gammal. Ho hadde ein bror i Bergen, og då ho ein gong kom der for å helsa på han, blei ho drepen av smågutane. Dei slo henne i hel med stein. At "Hinkepelo" måtte leva eit slikt hardt liv som ho gjorde, viser at kulturen og slike nymotens ting som asyl og sanatorium var det ikkje så mykje av i dei dagar som no, elles hadde ho ikkje tronge om å gå slik, stakkar.

 

III Opphavssegner

Opphavssegner forklarer naturfenomen, stadnamn og sjeldsynte gjenstandar.

Mange særmerkte naturformasjonar har ofte ei segn knytt til seg som forklarar korleis landskapsforma er blitt til. Det er mange slike segner i Noreg som t.d. segna om Jøtulhogget og segna om holet i Trollhatten. Kvar einskild bygd og by har også sine forklaringssegner. Frå Sunnhordland og Nord-Rogaland kan me nemna segnene om Hovaneset på Stord, Gygra-revæ i Austevoll og Jøtulbrua i Fitjar. Me tek med ei segn med same motiv som den vidgjetne segna om skarvane på Utrøst der det dreiar seg om eit land som dukkar opp ute i havet:

 

Korleis Utsira vart til

Ein gammal mann frå Kvilhaug fortalde dette ein gong for mange år sidan:

”Veit de gutar korleis Sira vart til? Jau, det skal eg fortelja dokke. Sira heng’e på ein tolekniv.

Ein mann frå Åkra låg ein dag vestpå sjøen og prøvde fiskelukka. Han sat i båten med ryggen mot vest og andletet inn mot land. Brått snudde han hovudet for å spytta, og han trudde mest ikkje sine eigne augo då han såg at eit stort land hadde komme opp or havet bak han. Han skjøna straks at landet ikkje hadde komme opp på nokon naturleg måte. Difor drog han augo til seg att og torde ikkje sjå på det. For han visste at dersom han såg

på det, ville landet siga i havet att med ein gong.

Han tok méd på Karmøylandet og rodde mot den ukjende øya med ryggen til. Då båten skura i strandsteinane, tok han opp tolekniven sin og kasta han inn på land bakover herdane. Då vart landet hangande. Det var Sira.”

 

Når merkelege fenomen skal forklarast, grip forteljaren til folketrua i mangel på andre forklaringsmodellar. Då vert det ofte slik at overnaturlege vesen som troll og risar har vore på ferde. Men stundom kan det også vera historiske personar, som t.d. Heilag-Olav, som er opphavet til fenomenet. Slik ser ein ofte ein slektskap mellom opphavssegnene og dei mytiske og historiske segnene.

Rundt om i bygdene finst det mange forunderlege stadnamn som vekker fantasien og krev ei forklaring. Namneforklaringa kan ha si rot i folketru så som Huldrahaugen, og Hullastovo, eller i arbeids- og kvardagsliv slik som segna om Kakehillaren, og segna om Fleskhaug frå Kvinnherad som me gir att her:

Fleskhaug

I 1750-åra var ein gjetslegut utpå Landa som heiter Ola Ljosmyr. Ein fin solskinsdag medan sauene og geitene beita innunder Kleivo, tok Ola nisteskreppa si med seg og la seg i ein haug som ligg mot sola. I skreppa som var av skinn, hadde han flatbrød, poteter og spekeflesk. Ola låg til han sovna, og geitene kom rundt han. Skinnskreppa som truleg var godt salta både av sild og flesk, vart eit godt funn for geitene. Dei reiv og sleit

både skreppa og flesket, og då Ola vakna, var berre fillene att. Sidan den dag var haugen kalla Fleskhaug.

 

Spesielle gjenstandar eller eignelutar som merkjer seg ut ved at dei er sjeldne, vakre eller verdfulle kan vera omspunne med segner. Me finn mange døme på dette. Me kan nemna segna om Russakista i Vik i Fitjar, segna om ringen i kyrkjedøra på Grindheim i Etne og segna om sølvbeltet frå Skåre i Haugesund:

Sylvbeltet

På Veste eller ein annan gard i Skåre kom kjerringa i huset ut i kjøkenet ein morgon tidleg og skulle kveikja lyset. Då fekk ho sjå ei huldrekjerring som sat i grua og reivde på ungen sin. Med same husmora kom, reiste huldrekjerringa seg opp og gjekk sin veg, og ut kom ho endå husmora ikkje kunne sjå at ho lét opp døra.

Med det same huldra reiste seg, sleppte ho ned linden, så han vart liggjande på golvet. Då ropte kjerringa til henne: «Ta opp linden din, kone!» Men huldra svarte ikkje og såg ikkje tilbake ein gong, berre gjekk. Husmora tok ein byrtekjepp og skvette linden oppi grua. Sidan gjekk ho inn att og la seg.

Seinare på morgonen då det hadde lysna så mykje at ho kunne klara seg med dagslyset, stod ho opp att og gjekk ut i kjøkenet. Det første som ho såg etter, det var linden; men han låg ikkje lenger i grua; men på den same staden låg eit gildt sylvbelte. Det kunne ho skjøna skulle vera ei gåve til henne, og ho tok det til seg. Det same sylvbeltet skal vera der på garden den dag i dag.

Ei anna forteljing om det same seier at det var i eld-huset, og at det var budeia som fekk ei sylja av di ho hadde berga plagget til huldra.

  

 

SEGNTYPAR: OVERORDNA INNDELING

 

1 Vandresegner

Vandresegner er segner som har utbreiing ut over eit lokalt område, og som vi finn att på ulike stader, i ulike land og i ulike kulturar. Slike segner inneheld gjerne allmenne førestillingar som kan ha halde seg opp mot vår tid. Dette allmenne innhaldet er grunnen til at dei har kunna spreia seg så vidt.

 

Det at segner kan slå rot og blir tekne alvorleg i mange ulike miljø heng saman med at folk søkjer støtte i folketrua og andre segner når ein skal finna forklaringar på merkelege fenomen. Vandremotiva vert såleis nytta som mønster og materiale når ein formar ut eigne forklaringar. Motiva i vandresegnene har hatt stor gjennomslagskraft. Frå Sunnhordland og Nord-Rogaland er det fleire døme på at merkelege naturfenomen vert kopla saman med Olav den heilage, sjølv om det knapt er historisk grunnlag for å tru at han var på alle dei stadene som har Olavs-segner. På Moster og på Karmøy var han truleg, men om han var inst i Maurangerfjorden i Kvinnherad, på Tysnes eller i Røldal, er meir tvilsamt.

Når segner vandrar, er hovudhandlinga stabil medan detaljar i innhaldet vert tilpassa lokale forhold. Det som skifter, er til vanleg namn på personar, stader og andre ytre tilhøve. Dette er dei variable delane av segna. Det som er stabilt er motivet. Døme på slike vandremotiv er: Gardsfolket som må flytta ut i jula slik at huldrefolket kan få feira jul i gardshuset. Segna ’Huldrene i Kvammen’ frå Etne illustrerer dette.

Hunden eller katten som forsvinn i inn i ei hole og kjem ut att på ein heilt anna stad. Eit døme er hunden Ylarbrand i segna ’Hunden til Olav den heilage’ frå Bømlo.

Huldrefolk som kjem til sæterjenta og pyntar henne til brur slik segna ’Huldrene tok ei jente’ frå Sauda fortel.

Motivet Olav den heilage og trollet som skulle byggja kyrkje for han, finn me i segna ‘Sigg’ frå Karmøy.

Byggmeistermotivet finst også i ‘Heilag Olavs kamp med trolla i Mauranger’ frå Kvinnherad.

Nedanfor fylgjer to tekstar der kyrkjebyggingsmotivet er kjernen. Teksten ’Moster kyrkje’ er berre eit fragment av ei segn, ein mytisk dite, nedteikna av Torleiv Hannaas med desse få orda:

Der er ei segn um eit troll som skulde byggja ei kyrkje. Dei høyrde song i fjellet: «.... i morgo kjeme Vinnfor far din med sol og maane». Eg (Torleif Hannaas) fekk ikkje rett greide paa segni daa eg var paa Moster 2.6 1914, men den gamle mannen som hev kyrkje-lyklane kunde henne visst.

Dersom me held dette fragmentet saman med ein meir utbygd versjon av byggmeistermotivet slik me finn det segna ‘Sigg’ om Olavskyrkja på Avaldsnes, så kan me tenkja oss kva den gamle mannen med kyrkjelyklane ville ha fortalt.

Sigg

Då kong Olav var ute og kristna landet, var han og på Karmøy og lærde folket Guds-ord. Før han for derifrå, ville han byggja ei kyrkje på Avaldsnes. Det skulle vera ei steinkyrkje med tårn. Då dei så tok til å byggja, gjekk det ikkje så fort som kongen ville. Så kom det til han eit troll som budde i ein haug attmed Blodteigen.

Trollet tilbaud seg å setja opp kyrkja med tårn og alt som skulle til, på ei veke; men då laut han ha sol og måne i løn, eller òg kongen sjølv. Dette lova kongen; for han tenkte at ingen kunne byggja ei kyrkje så fort. Så tok trollet til å byggja.

Det gjekk så fort at ingen skulle trudd det. Fredag var det så langt kome at kyrkja laut verta ferdig til sundag, det kunne ingen tvila på. Då visste Heilag-Olav ikkje si arme råd; sol og måne kunne han ikkje få tak i, og sjølv hadde han inga lyst på å selja seg til eit troll. Men ein ting visste han, at kunne han få vita namn på trollet, så var han berga; for når troll høyrer namnet sitt nemnt av kristen-folk, så sprikk dei. Men kor skulle han få vita namnet? Han var i større knipe enn han noka tid hadde vore.

Om fredags-kvelden gjekk han ut og var full av tunge tankar. Rett som det var kom han bort til haugane ved Blod-teigen. Han var trøytt og tung til sinns, og så sette han seg til å kvila på ein av haugane. Då fekk han høyra eitkvart som song. Det var ei kjerring som heldt på å byssa barnet sitt i søvn inne i haugen. Kongen la øyra til, og då kunne han tydeleg skilja desse orda:

«Byssa, lulla, liten kinn!

i morgo kjem Sigg, faren din,

med sol og måne til barnet.»

Den som vart glad, var kongen; han reiste seg opp med ein gong og gjekk heim att.

Då laurdagen kom, stod kyrkja fullt ferdig med tårn og alle gode greier; jutulen heldt på med kuppelsteinen.

Kongen stod og såg på, og best som det var, ropte han opp:

«Akta deg, Sigg!

eg trur snaudt den siste steinen ligg.»

Med same stupte trollet ned, så hardt at heile hovudet seig ned i molda attmed kyrkjeveggen. Han vart til ein stein, og der attmed kyrkjeveggen står han den dag i dag.

kup(p)ul (koppul) = rundstein, kuppelstein

 

2 Lokale segner

Dette er segner som ein finn berre i eit avgrensa geografisk område. Dei er så fast knytte til bestemte stader at dei ikkje har hatt lett for å spreia seg.

Døme på slike segner er segner om særeigne lokale personar, miljø og stadnamn. Eit slikt miljø er baroniet i Rosendal og segna om ‘Baron Axel Rosenkrands og Spåkjerringa’ handlar om den einaste baronen i landet. Segna ’Dømannsskjeret’ frå Fitjar kan vera ei slik lokal segn som forklarar eit bestemt namn: ’På dette skjeret støytte ein båt med tvo gjentor i. Båten kvelvde, og båe tvo drukna. Dette hende ein gong i gamle dagar.’

 

3 Kunstsegner

Kunstsegnene er vanlegvis skriftlege tekstar. Me kan skilja mellom to typar :

Den eine gruppa av kunstsegner er segner som er skrivne etter mønster av munnleg segntradisjon både i innhald og form. Det er segner som er utforma av ein namngjeven person. Stundom kan kunstsegner bli utnytta skrivepadagogisk ved at skulebarn vert bedne om å skriva kunstsegner knytte til lokalmiljøet. Døme på elevskrivne kunstsegner er 'Korleis steinane blei til' frå Hystad skule på Stord:

 

Korleis steinane blei til

Det var ein gong for lenge lenge sida at det budde nokon ekornrotter i ei hola. Det var over tusen millionar ekornrotter i landet. Og dei tålte ikkje is. Men ein dag låg mora i senga for ho synest det var så kaldt. Og ungane måtte opp og fyra i peisen. Og Slabbekatt, Rolpefjomp og Sakkebuss måtte ut og henta ved.Men da dei kom ut var det is over alt og halane deira var krølla saman. Og alle tusen milionar ekornrotter skulle ut. Både bitte små og store. Men då datt alle saman. Og der låg dei å blei mygla å blei gråe. Så den dag i dag ligg dei der som steinar.

 

Nedskrivarar som slår seg laus og diktar nye forteljingar etter segnmønster, skaper òg kunstsegner. Denne typen kunstsegner har sin parallell i dei kunsteventyra H.C.Andersen skreiv. Eit døme på slike segnskaparar er Sivert Sivertsen (f 1910) som vaks opp i Fitjarøyane. I hans oppvekst var dfolketrua framleis levande, og ungane kjende tradisjonen og fantaserte omkring dn eldreen i sin eigen leik. På sine gamle dagar har Sivertsen skrive mykje om oppveksten sin, og i den samanhengen har han også skrive forteljingar som sjangermessig høyrer heime blant segnene. Døme på dette er ‘Gubben i Håkelen’ og’Mannen i Håkelen og han på Torget’ der handlinga er lagt til Bømlo.

Mange eigentlege segner er gjenfortalde av tradisjonsberarar, men den som fortel har ein viss fridom til å gi forteljinga ein særsvip. I mange høve går gjenforteljaren eller nedskrivaren då så langt i personleg utforming at segna nærmast kan kallast kunstsegn. Eit døme kan vera når Birger Røksund frå Bømlo fortel segna ‘Kjeringehåla’ i verseform. Det same gjer Severin Eskeland når han skriv om segna ’Ådlandshornet’ frå Stord til bunden form. Me tek her med dei tre første strofene der me ser bonden som rir ut i julehelga og møter haugbuen Gråskjegg:

Ådlandshornet

Det longe hadd' kima til jolefest,

og månen på himlen lyste, -

til skogs reid Arnfinn på fljote hest,

til haugen som rikdomen hyste.

 

Med same han kom frammed huldreberg,

han «Tunskål, go' granne!» hauka,

med mæle som nådde til bein og merg.

 

Ut Gråskjegg or haugen stauka.

Med framrett hand han eit bikar baud.

«Drikk ut! og lat skjenken smaka!»

 

4 Moderne segner

Moderne segner er forteljingar knytte til eit realistisk notidig miljø, eventuelt med overnaturleg innslag, som eksemplifiserer eller understrekar viktige levereglar eller moderne folkelege førestillingar. Desse forteljingane gir oss altså eit bilete av korleis folk tenkjer i dag og kan såleis reknast som moderne folklore. Som døme viser me til fylgjande segn:

Fryktelig hevn over elskeren

En bergenser som noen dager i uken etter arbeidstid kjører ferdigbetong, kom forleden dag kjørende forbi sin bolig og la merke til at kameratens bil med soltak sto parkert der. Han stoppet betongbilen, og gikk inn i leiligheten for å hilse på. Lyder fra soveværelset ga tydelig utsagn om at det ikke var han, men konen kameraten besøkte. Uten at paret på soveværelset merket noe, gikk mannen ut av huset, og bort til kameratens bil. Han trakk taket på bilen tilbake og rygget betongbilen bort til. Så åpnet han for ferdighetongen og fylte den parkerte bilen med ca. to kubikkmeter ferdigbetong. Da elskeren skulle ta bilen var betongen blitt stiv.Bilen ble senere på kvelden slept avgårde. Forholdet er ikke anmeldt til politiet.

 

Denne historia vart slått opp på første side i Bergens Arbeiderblad (no Bergensavisen) tysdag 6. mars 1973 under overskrifta ‘Fryktelig hevn over elskeren’. Journalisten sende den gode historia si til NTB som spreidde ho til alle landets aviser. Neste dag hadde Dagbladet eit stort oppslag under overskrifta ‘Mens mannen var ute med betong’, og Politiken i København presenterte historia under ei tre-spalters overskrift: ‘2,6 tons hævn i elskovs-affære. Besvegen ægtemand i aktion med betongkanon’.

10. mars fortel Bergens Tidende at Sunday Mirror hadde bede om nærare opplysningar, og 12. mars vart historia presentert i Daily Nation i Nairobi under overskrifta ‘Concrete Revenge’. Frå Danmark telegraferte eit pressebyrå etter biletstoff. Men på det tidspunktet var historia alt dementert i Bergens Arbeiderblad. Denne historia ser ut til å stamma frå USA. I 1960 vart ho trykt i Denver Post som ei verkeleg hending, og gjennom AP spreidd utover heile USA.

Me tek også med ei anna moderne segn som på fleire måtar seier noko om vår samtid. Ho spring ut frå ein kvardagsleg situasjon slik segner plar gjera. I dette tilfellet møter me eit ektepar som skal på ferietur til Syden. Eit moralsk poeng i segna er det kan gå gale når foreldre set eigeninteressa framfor omsynet til barnas ve og vel.

Ferieturen

Ryktene vet å fortelle at et ektepar skulle på ferie til syden og avtalte med en person å ta vare på deres lille pike. Barnepiken - i noen versjoner heter det at det var barnets bestemor- rakk ikke fram før ekteparet måtte dra hjemmefra for å nå et fly. Ekteparet reiste og etterlot barnet fastbundet i en stol. Så skulle det ha skjedd at barnepiken plutselig ble syk og ble liggende bevisstløs, barnet ble sittende alene i dagevis og døde.

  

I følgje rykta meinte somme at det hadde hendt i Fyllingsdalen, andre i Vadmyra, Loddefjord eller Åsane. Det er Reimund Kvideland som fortel dette i ’Det stod i avisa’ i tidsskriftet ‘Tradisjon’ nr. 2 frå 1973.

 

Moderne segner vert i dag spreidde gjennom media som aviser, radio, fjernsyn og internett. Slike media har skapt eit globalt forteljerom slik at den same segna kan dukka opp som vandresegn i mange land. Eit døme på dette siste er ei moderne attergangarsegn frå USA.

The Swamp Girl

The tale of the swamp girl is a tragic story of a young woman trying to make her way to Columbia, South Carolina. A well dressed women was seen walking down a dark highway, in the middle of dense swampland. A couple, seeing the girl, stopped to offer her a ride. The young girl accepted the ride explaining that she was on her way to Columbia to visit her sick mother.

The couple resumed driving and talking. The wife asked the young girl a question and when she received no response she turned around and discovered the young girl had vanished.

In hysterics, the couple drove the rest of the way to Columbia. The wife was so upset her husband had to take her to the hospital. Remembering the address that was the young girls destination, the husband made his way to Pickens Street. The women, who answered the door, knew immediately why he was there. He was one of three other people who had picked up the women in the swamp only to have her disappear. As it turns out that the girl from the swamp and the women on Pickens Street were sisters. The disappearing girl was killed in an auto accident. On the anniversary of her death, she appears on the swamp road where she lost her life.

(http://www.midnet.sc.edu/ghost/swamp.htm)

     

 

TRADISJONSTEKSTAR I BARNS OPPVEKST

 

1 Tradisjonstekstar kan svara til barns måte å oppfatta verda på.

Eventyr og segner fengslar barna fordi dei her møter framstillingar som svarer til barns måte å oppfatta verda på.

Chalotte Bühler formulerer dette slik:

(...) eventyrets verden svarer på flere måder til barnets oppfattelse af virkeligheden, idet barnet endnu ikke klart kan skelne mellom fantasi og virkelighed. Dette resulterer bl. a. i at barnet opfatter døde ting som levende, tillægger dem følelser og motiver (animisme, personifisereing). (Møhl og Schack: Når børn læser, 1980)

Dessutan er tradisjonsforteljingar lette å forstå for barn fordi språket og strukturen er enkel og skjematisk.

Segnene gir forklaringar og svar på merkelege fenomen, t.d. naturformasjonar, som både barn og vaksne undrar seg over. I det ligg det eit sosialiseringspotesiale.

 

2 Gjennom tradisjontekstar kan barn bearberida livsproblem

I følgje Bruno Bettelheim hjelper eventyra barnet

(...) gennem en rekke problemer i forbindelse med dets opvækst - problemer der ellers ville forekomme det lille barn meget vanskelig at gennemleve og løse: ved at høre eventyr der på et symbolsk plan beskæftiger sig med en række udviklingsproblemer, bliver det lille barn bedre i stand til at gennemleve og løse disse problemer (...). (Møhl og Schack: Når børn læser, 1980)

Eit døme på dette er søskenrivalisering og sjalusi som me finn i eventyra om Per, Pål og Espen Oskeladd.

I segnene er det mange møte med hjelpande, trugande og forførande krefter i form av gode og vonde vette, ikkje berre for barn, men og for vaksne menneske på eit meir allmennmenneskeleg plan. Dei ulike vetta kan tolkast som konkretiseringar av sjelstilstandar. Møte med vetta vert såleis eit møte med tildriv i eins eige indre på symbolsk plan. Indre tilstandar er lettare å leva med og forhalda seg til når dei vert gjort allmenne i gjennom mytiske skapnader som det er aksept for i kulturen: Erotikken vert personifisert i form av hulder eller huldrekall, redsle av ulike slag vert personifisert i skapnader som nøkken, sjøormen, trollet.

Samvitsnaget kan gje opphav til førestillingar om utburd, og særskilde givander vert forklarte mytisk, t.d. vert musikalitet forklart som ei gåve frå fossegrimen. Medgang og motgang vert også tilskrive mytiske makter. Magiske hjelperåder som stål, kross, kykjeklokker, bibelord gir kontroll over menneske og makter. Psykiske skavankar som galskap vert forklarte i bergtakingssegner. Fysiske plager eller lyte vert forklarte som hekseskot, elveblest mm.

Det som kan opplevast som meiningslaust, får gjennom segner ei forståeleg forklaring og er då lettare å forhalda seg til. Det same gjeld merkelege naturfennomen som vert forklarte gjennom mytiske hendingar. Slik får både livet og landskapet ein mytisk dimensjon.

 

3 I tradisjonstekstar kan barn møta rollemodellar

Eventyra gir utviklingsmønster for barna i form av forteljingar om korleis ein bør vera og korleis ein ikkje bør vera. Den nysgjerrige, energiske, oppfinnsame og hjelpsame Espen blir stilt opp som eit positivt førebilete i motsetnad til Per og Pål som står for det motsette.

På same måten kan det òg vera sosialiseringshistorier i segner fordi dei kan syna positive førebilte, personar som det går godt med. I mange huldrehistorier vert omtenksame og hjelpsame meneske løna med gåver eller medgang i livet. Eit døme på det er segna "Huldreløn" frå Kvinnherad. Andre segner kan syna avskrekkande lagnader, folk som det går ille fordi dei er vondskapsfulle i ord og handling som i segna om Gyri Øyre frå Mauranger.

Segnene kan formidla moralske levereglar og syner kor viktig det er å fylgja gammal skikk. Dette er temaet i ’Dei underjordiske som ville bu på stølen’ frå Etne. Folk som er dumme og tankelause t.d ved at dei gir ein god dag i gode råd, kan og få si straff slik som i segna ’Draugadansen’ frå Austevoll.

Segner kan verta brukte oppdragande. Foreldra kan halda barn borte frå farlege plassar som t.d ved å fortelja at nøkken har tilhald i farlege elvar og vatn.

Frå slike forteljingar er ikkje vegen lang til ordtaka som formulerer kulturens livsvisdom og moralske normer I ordtak ligg det ofte ei underforstått forteljing som t.d. i ’Den som ler sist, ler best.’

4 Identitetsutvikling

I ei spissformulering dreiar dette seg om identiteetsutvikling på tre nivå: Frå nasjonal identitet via lokal identitet til personleg identitet. 1800-talet var særleg oppteken av den nasjonale identiteten og nasjonsbygginga. Segner, eventyr og anna tradisjonsstoff vart leita fram for å dokumentera nasjonen.

Eventyra var lettast å bruka til dette føremålet fordi dei var allmenne utan lokal heimfesting. Segnene derimot har utgangspunkt i lokale fenomen og hendingar Dei har allmenne og overførbare motiv, men får først liv, kraft og interesse når dei vert kopla opp mot lokale fenomen i heimbygda. Såleis får den lokale identiteten eit mytisk feste i segnene i tillegg til det festet identiteten har i den fysiske røyndomen. Denne kollektive identiteten er eit viktig element i den personlege identiteten fordi tilhøvet til heimstaden også er ei personleg sak.

 

5 Normformidling

Elles er motsetninga mellom det gode og det vonde eit vanleg motiv i segner som i eventyr. Me møter stadig menneske som det går ille for fordi dei bryt gjeldande normer og reglar. Dei fleste segner om utburden og deildegasten har slike element i seg. I ei segn om utburen frå Bømlo vert moralen formulert slik i avslutninga av segna: 'Det vert såleis fortalt at det for lenge sidan var ei jente som hadde fødd i løynd og grave barnet ned. Då ho ein gong kom forbi staden, kasta utburden seg over henne og reiv henne sund'.

 

6 Underhaldning

Eventyr og segner inneheld både spenning, mystikk og fantastiske element noko som er kjernen i all underhaldning. Det er nok desse sidene ved desse sjangrane som har gjort dei så populære og livskraftige. Segna 'Den blå handa' frå Ænes i Kvinnherad har fascinasjonskraft ved at ho inneheld både spenning og mystikk og ekko av fantastiske element. Segna er bygd opp omkring klassiske grøssarmotiv som mørke, kyrkjegard og gjenferd.

Humor er eit anna underhaldande moment. Ein absurd og overdriven humor finn ein i segna 'Mannen som flådde merra levande' frå Ausevoll. Merra hadde drukke ei bøtte med brennevin og hadde sovna. Mannen trudde ho var daud og ville flå henne for å berga skinnet. Men han vart berre halvferdig med dette arbeidet om kvelden. '(...) Om morgonen var han tildleg oppe og skulle begynna på igjen. Men då sto merra med stalldøra, og det lause skinnet hang og slang etter som vinden tok i det. '

 

 

ARBEID MED SEGNER SKULEN

 

DET PEDAGOGISKE POTENSIALET I SEGNSJANGEREN

 

Arbeid med segner framstiller historiske scenar og bilete frå lokalt miljø og landskap, og gir dei kvardagslege og realistiske omgjevnadane ein ny, spennande og fantasieggjande dimensjon. Såleis kan segnstoffet vera med på å skapa lokal og personleg identitet.

Segnene gir også innsyn i sosiale tilhøve og nærbilde av lagnader i fortida, samstundes som dei gir innsyn i og døme på ein mytisk tenke- og forklaringsmåte og døme på magi.

Å arbeida med segnstoff i skulen vil også vera med på å utvikla språkleg medvit og kompetanse. Det vil for det første kunna stø opp under og gi øving i munnleg framføring. Vidare vil innsikta i det lokale talemålet i fortid og notid bli utvikla, og likeins medvitet om tilhøvet mellom munnleg språkbruk og skriftleg norm. Segnene inneheld dessutan gode, funksjonelle og treffande ord og uttrykk som i dag vert opplevde som avleggs. Dei aktualiserer og minner oss såleis om ein språkleg tradisjon som kan gjera notidsspråket rikare.

I litteraturundervisninga vil segnene vera ein innfallsport både til forteljinga som sjanger generelt og til folkediktingssjangrane spesielt. Dermed vil ein også ha eit godt utgangspunkt for lese- og skriveopplæringa på ulike nivå.

Segnstoffet har opningar mot mange ulike fag. Såleis gir segnene konkrete utgangspunkt for tverrfaglege grep i form av tema- eller prosjektarbeid.

 

IDEAR TIL BRUK AV SEGNER I SKULEN

Det me legg fram her, er det første steget mot noko me håpar skal bli ein pedagogisk ressurs i regionen. Her treng me bidrag og impulsar frå lærarar som praktisk kompetanse, og som dermed ser korleis stoffet kan brukast. Me ser det som særleg viktig at segnstoff vert synleg i årsplanane, og at det vert sett inn i fornuftige faglege og tverrfaglege samanhengar.

Mange lærarar har sikkert gjort mykje på dette feltet, og det vil me gjerne få presentara her. Dersom dette spinn på seg ved at andre kjem med kommentarar og gode idear, kan me få utvikla eit pedagogisk forum som vil kunna fungera som ei kontinuerleg etterutdanning. Dette er lettare å få til i dag ved hjelp av moderne informasjons- og kommunikasjonsteknologi (IKT).

Den praktiske og tekniske utforminga av dette er enno uferdig, men eit prinsipp vil vera at me vil oppdatera ei felles nettside for SIS og SIN ut frå dei innspela me får gjennom e-post, telefaks, telefon og brev.

Her kjem nokre konkrete utgangspunkt for bruk av segner. Dette er idear som må utviklast vidare:

Kulturkunnskap

·      Bruka historiske segner til å gi konkrete innblikk i sosial- og kulturhistoria 

·      Skapa innsikt i korleis folkediktinga var utnytta i nasjonsbygginga på 1800-talet

·      Gi innsyn i og døme på eldre og moderne folketru gjennom mytiske segner og opphavssegner. Ein kan finna døme på korleis det uforklarlege er blitt forklart, td i segner om bergtaking, bytingar eller merkelege lys ( td segner om nålys og moderne UFO-segner)

·      Gi barna ei mytisk oppleving av det heimlege landskapet ved hjelp av segnstoff

 

Språkopplæring og tekstopplæring på ulike nivå i skulen

·      Skriva ned segner frå munnlege kjelder, td ut frå lydopptak

·      Få fram likskapar og ulikskapar mellom eldre talemål og notidig talemål i bygda

·      Samanlikna talemål og moderne normert skriftspråk

·      Gi gamle nedskrifter (td på dansk, gamalt nynorsk eller eldre dialekt) ei moderne munnleg form

·      Bruka lokale segner i grunnleggjande lese- og skriveopplæring

·      Utnytta segnene skrivepedagogisk ved td setja segnene inn i rammeforteljingar eller laga kunstsegner på grunnlag av tradisjonen

 

Munnleg

·      Fortelja segner i personlege versjonar

·      Dramatisera segner

 

Litteraturkunnskap

·      Få fram kunstdimensjonen i segnene:

·      Lesa segnene som litterære tekstar og arbeida med motiv, tematikk, forteljeteknikk og struktur 

·      Opna for refleksjon omkring fenomen i verda, og for sjølvrefleksjon

·      Gi oppleving i form av underhaldning og spenning, og høve til bearbeiding av angst og psykologiske prosessar ved å fortelja om eller høyra om dramatiske hendingar

 

Tverfagleg arbeid

·      Bruka IKT til innsamling og publisering

·      Arbeida med tema og prosjekt: Segner kan vera eit utgangspunkt for, eller eit element i tverrfagleg arbeid i skulen: Norsk, musikk, samfunnsfag, natur- og miljøfag, kristendomskunnskap og kunst og handverk.

 

 

 Segnsjangeren i didaktisk perspektiv

 

BB og NTØ: Eldre utgreiingar

SEGNSJANGEREN

(I teksten nedanfor gir me att ein del døme på segner, men det vert også vist til andre segner som du finn i Segner i Sunnhordland eller Segner i Nord-Rogaland. Sjå segnsamlingane for kommunane eller den felles segndatabasen.)

 

Definisjon

Ei segn er vanlegvis ei kort, oftast ein-episodisk munnleg forteljing som har levd på folkemunne. Segnene tek til vanleg utgangspunkt i noko merkeleg, minneverdig eller uvanleg knytt til eit naturfenomen, ein person eller ei hending.

Det er det uvanlege som gjer at folk interesserer seg for fenomenet, snakkar om det og undrar seg over det. Dermed oppstår også behovet for å finna forklaringar på det merkelege.

Samstundes har segna rot i kvardagslivet og lokalmiljøet. I sentrum kan det stå ein historisk person eller ei historisk hending (historiske segner), ein naturformasjon eller eit namn (opphavssegner) eller eit møte mellom menneske og noko overnaturleg (mytiske segner).

Liksom moderne segner seier noko om korleis folk tenkjer og kva haldningar folk har i dag, fortel dei eldre segnene på same måte noko om korleis menneska såg på verda i eldre tider. Jf. figur over norrøn tru.

 

Er segnene sanne?

Segna gir seg ut for å vera sann. Dei overnaturlege innslaga i forteljinga er uttrykk for levande folketru, eldre eller moderne. Det er blitt sagt at ei segn er folketru i diktarisk form. For å gjera segna truverdig vert det ofte gitt presise opplysningar om tidspunkt, kvar hendinga gjekk føre seg og opplysningar om namn på personar og stader.

Folk i dag vil ikkje tru på det ei tradisjonell segn fortel på overflateplanet. Ein vil ikkje oppfatta segna som objektiv sanning (vitskapleg sann), dvs. ei sanning som kan etterprøvast.

Likevel vil menneske i dag kunna fortelja om opplevingar (t.d. møte med gjengangarar) som dei trur fullt og heilt på, men som ikkje kan etterprøvast. Då talar me om subjektiv sanning. Slike sanningar vil vera kultur- og tidsbestemte. T.d. ville ein for 200 år sidan kunna seia at ein har sett ei hulder. I dag vil ein kunna seia at ein har sett eit vesen som landa med ein UFO.

Ein kan også tala om sanning på eit anna plan, nemleg metaforisk sanning, dvs. ei biletleg framstilt sanning. Dette er ei sanning som ikkje ligg på overflata av teksten, men i underteksten. Dvs. at ein finn fram til denne sanninga berre ved å tolka teksten, slik ein tolkar fiksjonstekstar (litterære tekstar). Huldra eller bergtakinga kan då vera ein metafor for ytre og indre krefter mennesket vert stilt overfor. Utburden kan vera ein metafor for den angst og det vonde samvitet som både mora og samfunnet føler for barnemordet.

Dersom me les eller lyttar til segnene på denne måten, vil dei ikkje skilja seg så mykje frå eventyra eller andre litterære tekstar. Om ein altså ikkje trur på det segna konkret fortel, kan ein tru på ’poenget’ i segna, dvs. haldningane og meiningane som er innebygd i teksten.

 

Skilnaden mellom segn og eventyr

Eit eventyr gir seg ikkje ut for å vera sant. Sjølv om eventyr og segner kan byggja på den same folketrua, har ikkje eventyra det same festet i lokalmiljøet og livet der som segnene har.

Eventyra er til vanleg lengre og meir kompliserte enn segnene ved at eventyra inneheld fleire episodar, situasjonar og personar. Når dei likevel er forholdsvis lette å hugsa, heng det saman med det formelpreget dei ofte har. Denne eventyrgrammatikken vert beskriven i episke lover og ulike modellar for handling som t.d aktantmodellen og kontraktmodellen.

Segnene er oftast korte og skildrar til vanleg berre ei handling eller ein episode. Dei har ikkje same formelpreget som eventyra, og dei får dermed større variasjon i oppbygnad og handling. Sjølv om segnene også har visse mønster både i struktur og stil, er variasjonsbreidda større enn i eventyra. Det gjer dei meir krevjande å hugsa.

 

Strukturen i segnene

1 Innleiinga:

Tid- og heimfesting

Segnene har gjerne følgjande oppbygnad: innleiing, dramatisk episode, avslutning. Når det gjeld innleiinga, begynner ofte segna med at forteljaren fører tilhøyraren inn i ein kvardagsleg truverdig situasjon frå arbeidsliv i skog og mark, på sjøen, i heim og tun, i kvardag eller fest. Truverdet vert styrka ved at forteljaren tidfester og heimfester handlinga og namngir personane.

 

Noko merkeleg eller uforklarleg

I den kvardagslege ramma vert det så ført inn noko merkeleg som gjer situasjonen minneverig. Det kan vera ein merkeleg person, eit underleg naturfenomen eller ei uvanleg hending. Dette merkelege eller avstikkande må forklarast. Segna kjem då inn som ein forståingskategori, ein måte å forklara og forstå røyndomen på. Ein kan illustera dette med segna ’Ku-byte’ frå Tysvær. Det er ein gammal mann på Nedstrand som fortel:

 

Ku-byte

Då ho mor mi var jente, tente ho på Leirang og var budeie. Når ho var ute om kveldane, kunne ho tidt høyra at det lét i ein haug som huldrene budde i.

 

Så var det seint ein kveld ho mor var i fjøset og skulle mjølka. Då kom det ei kjerring inn til henne; det var ei huldre-kjerring, og ho sa: «Bytt !» Mor mi skjøna seg ikkje på dette, og ho sa ingen ting; men då ho kom inn, fortalde ho det til husbonden. Han sa då til henne mor, at om det skulle henda ein gong til, så skulle ho svara: «Bytt!»  «Ho vil byta ku med oss, og det skal ho få,» sa husbonden.

 

Kvelden etter kom kjerringa att. Då ho var kommen innfor døra, sa ho: «Bytt!» «Bytt!» svara ho mor, og då gjekk huldrekjerringa.

Morgonen etter var ei ku kommen bort ; men på same båsen stod ei stor ven brandsidete ku.

Husbonden var underoffiser. Han tok sabelen og gjekk til fjøset, og der hogg han tre hogg i dørstokken. Då fekk dei høyra huldrene, at dei sa: «Me lyt flytta herifrå no, men me flytter ikkje lenger enn til Kalshamar.» Det var eit fjell i utmarka deira.

Dette er sant kvart ordet; for ho mor fortalde det, og ho laug aldri.

 

I andre segner kan forteljaren nærmast gå rett på sak ved å presentera det merkelege først, berre med ei minimal identisering av stad, slik som i ‘Ormen i Litledalsvatnet’ frå Etne: «I Litledalsvatnet var det ein orm som var så svær at om vinteren slo han isen sund, så det ikkje fekk leggja seg is på vatnet medan han var der.....»

 

2 Handlinga:

I eventyrgrammatikken kjenner me ’dei episke lovene’ til Olrik. Innslag av desse episke lovene finn me også i segnene.

 

Einskap i handling

Segner skildrar til vanleg berre ei handling eller ein episode (’Øyken stritta mot’ frå Suldal), eitt fenomen (‘Gygra-revæ’ frå Austevoll), ein person eller eit vesen (‘Hinkapelo’ frå Kvinnherad).

 

Øyken stritta mot

Ein mann frå Fatnes kom ein gong frå Slettedals-stølen med øyk og kløv. Då han var kommen eit stykke på heimvegen til ein stad som heiter Klyv, då laut han over ein bekk. Men øyken stritta imot så han ikkje kunne komma fram. Då han så såg seg tilbake, hadde han inga kløv; ho var avteken og sett ned på marka. Han la kløva på og fór heim; men han sa det sidan at han var stø på det var huldrene som hadde lyft ho av øyken.

 

Den sceniske totalslova

Dei fleste segnene i nedskriven form har sceniske innslag i form av replikkar eller dialogar. Ofte vert høgdepunktet understreka ved scenisk framstilling som i segna ‘Utburden i Vekslio’ frå Fitjar. I andre segner kan scenisk framstilling vera dominerande slik tilfellet er i ‘Florfltten’ frå Stord. Etter den sceniske totalslova er det berre to aktørar som samtalar. Dette ser ut ser ut til å gjelda i segnene som i eventyra.

Utburden i Vekslio

Ei kvinne hadde fått eit barn, men drepe det utan at det var døypt og grave det inne i ein hidlar (Vekslihidlaren). Seinare høyrde dei ofte eit fælsleg skrik på den staden «Vekslitrollet». Ein gong kom ein mann forbi staden i mørkret og vart gripen i trøya av ei barnehand. Han høyrde då tydeleg at barnet sa: «Døyp meg eller eg drep deg». Mannen auste då vatn i sanden med dei orda: «Eg døyper deg på ei von, anten Guro eller John.»

Etter den tid høyrde dei ikkje meir til det.

Konflikt

I dei fleste segner er konflikt og resultatet av konflikt kjernen i segna. Det kan t.d. vere konflikt mellom ulike vette, mellom ulike menneske, menneske og vette, eller meir generelt mellom gode og vonde krefter. Ein slik konfliktdimensjon kan tolkast inn i mange segner. Segna ’Ri på are’ frå Vindafjord illustrerer ein slik kamp mellom vonde og gode krefter:

 

Ri på are

Der var eit brudefølgje frå fjellbygda som skulle ri til kyrkje gjennom bygda. Så kom risen i Husafjedlet og ville ta dei. Men så var det ein liten fugl som kviskra:

Ri på are

og ikkje på berje har’e

so e du berga og utan fare

Så reid brudefølgjet inn på ein åker og slapp unna risen.

 

3 Avslutninga

Moral

Av og til kan det liggja ein moral i forteljinga. Det er tydeleg i segna ‘Dei underjordiske som ville bu på stølen’ frå Etne. Bonden som ikkje fylgjer gammal skikk og held seg for lenge på stølen med buskapen sin slik at huldrefolket ikkje får flytta inn, møter motgang. Når han derimot fylgjer sed og skikk for bruk av utmarka, går det han vel. Slik vert den merkelege medgangen og rikdomen denne denne bonden seinare får, forklart på ein overnaturleg, men logisk måte. Ei anna segn med tydeleg moral er forteljinga om ’Huldrefolk på Maurangsnes’ frå Kvinnherad.

         Huldrefolk på Maurangsnes

I gamle dagar kom det ein gong heim til garden Maurangsnes i Kvinnherad åtte huldrefolk og bad om brød. Folka på garden trudde det var fattigfolk og spurde om dei ikkje trong anna enn brød. "Nei," svara huldrene, "vi har alt anna unntatt brød. Gje oss derfor brød, så skal de få igjen masse korn, gras og poteter." "Er de såpass til folk, så har de brød òg då," sa den vantru husmora. "Kom igjen i haust, då skal de få." Huldrene vart sinte og sa at dei heretter i lange tider skulle få lite både av mjølk og korn.

 

Husmora fekk då mistanke om kven dei var og spurde: "Kanskje de er huldrefolk, de då?" "Ja, det er me," svara dei, og borte blei dei. Sidan angra folka at dei ikkje hadde gjeve huldrene noko. Men etter den tid har folket på Maurangsnes alltid vore gavmilde mot fattigfolk. Dei har heller ikkje mangla mjølk, flesk eller andre matvarer. (bb/ntø)

 

Forklaringar

Forklaring er eit sentralt trekk ved mange segner. Forklaringa kjem gjerne i avslutninga, men det kan vera like naturleg å sjå på heile forteljinga som forklaring. Forklaringa kan t.d. gjelda motgang eller medgang, naturfenomen og stadnamn.

 

Forsterking og stadfesting

Det hender også at forteljaren rundar av segna med ei ekstra forsikring eller vitneføring for å styrkja truverdet til segna. Det kan skje ved å visa til truverdige folk slik som i segna om ‘Sjøormen i Litledalsvatnet’: «Det var mange som såg ormen. Medan han var i vatnet, var det jamt storfolk og tilreisande der oppe og såg på han». Det kan òg gjerast ved å visa til meir allmenne og kollektive erfaringar i formuleringar som «etter den tid høyrde dei ikkje meir til det». Slik sluttar segna ‘Utburden i Vekslio’ ovanfor. I segna ’Ku-byte’ vert sanningsinnhaldet underbygd ved å visa til ein truverdig person: ’Dette er sant kvart ordet; for ho mor fortalde det, og ho laug aldri.’

  

Forsterking og stadfesting skjer også ved å knyta hendingar i fortida til notidig røyndom. Reint konkret kan det vera ein stein ein framleis kan sjå eller ein rikdom som fraamleis finst slik som i segna ‘Florfløtten’ frå Stord som sluttar slik: «Etterkommarane hans Bjødne bur endå på garden og er den dag i dag rike folk».

Forsterkande vitneutsegner av dei typane me har nemnt, kjem til vanleg som eit haleheng til forteljinga. Slike tillegg vert med ei fagnemning kalla ‘koda’ som tyder hale.

  

SEGNTYPAR: INNDELING ETTER INNHALD

Dei eigentlege segnene, fullsegnene, vert etter innhald delte i tre hovudgrupper:

 

I Naturmytiske segner

Mytiske segner fortel om krefter og vette utanfor oss. Basisen for forteljingane er trua på at naturen er ein mytisk plass der det finst overnaturlege vesen.   Utgangspunktet kan vera historisk, men det berande elementet er førestellingar om overnaturlege fenomen og vette. Ein kan kategorisera dei overnaurlege fenomena og vetta på ulike måtar. Ofte nyttar ein eigne overordna kategoriar som land-, vass- og luftvette. Me har valt ei litt anna inndeling.

 

Underjordiske vette

Til dei underjordiske vetta høyrer huldrefolket (haugfolket, tussane, underjordiske, hittfolket) og dvergane. Det finst svært mange segner om huldrefolket. Som døme viser me her til segna ‘Huldrebryllup i Bråhau’ frå Etne. Eit ekstra poeng i denne segna er den magiske hatten som gjer ein usynleg:

Huldrebryllup i Bråhaug

Før i tida hadde folket på Auestad kvernene sine borti Kaldheimsdjuvet og måtte då gå forbi Bråhaug der det alle dagar har vore kjent at dei underjordiske budde. Det var då ikkje sjeldan at dei som var og mòl og andre som gjekk forbi Bråhaug ved nattestider, høyrde både song og spel inne i haugen, men det var sjeldan ein fekk sjå dei eller snakka med dei. Dette fekk likevel ein mann her på garden oppleva. Det var ein som var i slekt med «Gamle-rotta». Det var visst bestefar eller bror hans.

Han kom frå kverna ein sein kveld og skulle nett forbi haugen. Då høyrde han det ropa der inne: «Til bryllups! Til bryllups!». «Å, la meg få vera med!» ropte bonden. No blei det eit fælt leven inni haugen, for somme ville ha han med, men andre ikkje. Det blei då bestemt at han skulle få vera med.

«Men eg har ikkje hatt!» ropar bonden. «Å, han kan få låna den gamle hans far!» svarte det frå haugen. No bar det av stad til bryllaupsgarden. Bonden som trudde dei skulle i bryllaup til dei underjordiske, blei svært forskrekka då han såg at det var til vanlege kristne folk dei skulle. No kom det vel med at han hadde «palehatten», for då var han usynleg, må vita.

På den tid brukte dei i bryllaup nokre store tinnsmørkrus med store lòk som kasta svære skuggar på bordet når ein opna dei. I ein av desse skuggane var det at eit svin av ei hulder ville ha føre seg mykje meir enn sømmeleg var, slikt som kristne folk brukar å driva med på vetlahuset. Bonden som såg dette, sette i ein gapskratt. Men då var huldrene sinte, og hemnen let ikkje venta på seg. For brått var «palehatten» som blåsen av han, og no sat han der synleg for alle midt blant gjestene, i sine eigne fillete og mjølete kle så både han sjølv og gjestene vart forskrekka. Så snart han kom til sans og samling igjen, fann han det best å forsvinna jo før jo heller.

Det er meir sparsamt med segner om dvergar. Her er ei forteljing med ein dite frå Ølen:

Dvergsmi

På garden Innbjoa veks det ut ein slags stein av berget, tjukk som ein finger, blank og gjennomsynleg. Det er som han er kunstferdig slipt med fire fem eller fleire kantar. Bøndene kallar han dvergsmi. Det kjem kanskje av den gamle overtrua at dvergane som budde i berget, smidde dei.

Andre naturvette på land, i vatn og i luft

Til slike vette høyrer troll, trollkjerring eller gyger, rise, sjøorm, havfrue, nøkk, fossegrim, drake. I segna ‘Sjøormen i Reinsvatnet’ frå Sauda finn me døme på eit slikt vette.

 

Sjøormen i Reinsvatnet

I Reinsvatnet var det i gamle dagar ein stor orm. Ofte gjekk han på land og tok då gjerne med seg eit fe med seg ned i vatnet; folk som hadde beite der ikring, leid mykje skade på den måten.

Ein dag tok han seg føre å renna heilt til sjøen. Først for han av til eit vatn som er lenger nede i Tengesdal-heia. Sidan for han lenger nedover. Då han var kommen nesten til sjøen, måtte han gjennom ei trong smette som dei kallar Klype. Der vart han ståande fast. Ein mann frå hi sida av fjorden såg dette uhyret som hang ned med fram-enden. Så tok han børsa og rodde over og sette ei kule i den fæle skrotten. Ormen sette då bakenden i vêret og velte seg framover, så han kom ned på ei slette; men då daua han.

Sidan grov dei han ned, og over ormen lødde dei opp ein stor mur som enno syner.

 

Neste segn frå Kvinnherad er ei av dei få som handlar om flygande vette:

Gardsbonden og draken

For ikkje så lenge sidan - og kanskje enno - trudde dei på eit vette som vart kalla gardsbonden. Når dei ikkje pirra opp den gamle særlingen og plaga han, verna gardsbonden mot huldrer, nissar og dragar så det ikkje hende menneske eller dyr noko vondt. Gardsbonden likte godt å få ro. Om torsdagskvelden t.d. måtte dei ikkje ståka, ikkje spinna eller laga nokon støy; for stakkars hus om han kom laus. Enno brukar gamle kjerringar den skikken å setja rokken på eit åklede for at han ikkje skal laga lyd.

Tøris Landa var ein gong til fjells, og då natta fall på, kom ein gapande drake med sju hovud og ville sluka han. Gardsbonden høyrde skrika frå Tørris og var snart på kampplassen. Det vart eit basketak som enda med at draken sprakk. Sidan gjekk Tørres kvar julaft med ein stor ølbolle bort til ei stor innhol tunderbjørk der gardsbonden budde.

Gardvette

Nissen er først og fremst knytt til gardstun (husnisse, gardnisse, fjøsnisse, gardsbonden, tuftekallen) og var visst vanleg på dei fleste gardane før i tid. Han kunne vera hjelpsam om han fekk godt stell slik som i segna ovanfor og i den følgjande segna frå Øvre Litlabø på Stord:

Nissen på Øvre Litlabø

I det gamle tunet stod ein stor stuva-ask. Han var innhol, og hadde ei opning i eine sida. I denne asken budde nissen. Til vanleg laut han berga seg sjølv som best kan kunne. Men til julehelga måtte han få noko ekstra godt attåt, av folka på garden. For det var best å stå på god fot med nissen, om det skulle gå godt med folk og fe.

Difor fekk han eit fat med graut til jul, innsett i asken (så seint som 1890). Og me såg ikkje anna enn at det vart oppete!

 

Men nissen kan også opptre om bord i båtar og varsla då ofte ulukke som i denne segna frå Austevoll:

Nissen

Nissen heldt seg også om bord i fartya når det sto vel til. Rømde nissen, stod det ei ulykke føre. Ein gong - fortel dei - var det eit farty som låg på ei hamn som ikkje kunne få ankeret opp. Då dei skulle sjå utabords, sto det ein liten mann og spente i fartysida og heldt kjettingen. Men då dei såg han, sleppte han taket og stupte seg i sjøen. Då fekk dei opp ankeret. Men det gjekk ikkje vel med dei. Dei såg aldri det fartyet meir.

 

Attergangarar

Attergangarar er draugen, utburden, uhemingen, deildgasten, oskereia eller julereia, og den evige jøde. Her er to av dei meir spesielle gjengangartypane; ’Den evige jøden’ er frå Austevoll, ’Deildegasten ’ er frå Stord.

 

Den evige jøden

Det vert fortalt at den evige jøden ein gong vitja folket i Stolmastova. Han var så annig på å koma vidare at han hadde ikkje tid til å setja seg ned, men måtte stå medan han åt maten som dei sette fram.

Deildegasten

På Stord budde det for ei tid sidan to naboar som levde i stadig kiv og strid med kvarandre om grenselina mellom eigendomane sine. Så døydde den eine av naboane utan at dei hadde blitt samde om dei uklare grenselinene.

 

Ein søndagsmorgon ei tid seinare ser den gjenlevande av dei to gjenferdet av naboen gå omkring på marka. Han stogga ved kvar merkestein, såg på dei ei stund og prøvde å flytta dei inn på marka til grannen. Det verka som han ikkje fekk det til. Etter nokre minuttar var det som gjenferdet sokk i jorda og vart borte.

 

Bibelske figurar

Som bibelske figurar reknar me t.d. Vårherre, englar og den vonde. Eit eksempel på dette finn me i segna ’Openberringa’ frå Kvinnherad. Nedanfor følgjer ei dramatisk segn frå Etne som inneheld både bibelske figurar og døme på omskaping:

Då skjønte ho og kva mann det var.

Det var ei kone ein gong som plent skulle over ei elv, men ho kunne ikkje koma over. Så kom det ein mann og han lovde han skulle setja henne over, dersom han fekk det ho hadde under beltet. Jo, det kunne han gjerne få, sa kona, ho trudde ikkje det var noko. Men om ei tid forsto ho at ho gjekk med barn, og då skjønte ho og kva mann det var, som hadde sett henne over elva. Ho gjekk då til presten og klaga seg for korleis det stod til. Presten lova då at han skulle gjera kva han kunne når den tid kom.

Det var ein gut kona fekk, og då han var så stor han kunne snakka, var og den tida komen at den vonde skulle henta han. Den natta sette presten guten oppå altaret og gav han ei brakebuske med mange bær på i handa, og same kva som hende, og kven som kom, skulle han berre seia:

«Eg pitla på bæro små, som Jesus sjøl sette krossen på.»

Guten så gjorde. Den vonde kom og prøvde seg på allslags måtar. Han synte seg i allslags skapnader, stundom som faren og mora til guten, stundom som presten, som fæle dyr, men det hjelpte ikkje, guten sat lik roleg å berre sa:

«Eg pitla på bæro små som Jesus sjøl sette krossen på.»

Til slutt var det som kyrkja kom i loge og ville brenna opp, men guten sat like roleg då og. Då presten tidleg andre dagen kom og lyfta han ned frå altaret, skreik guten som om dei tok livet, for han trudde det var den vonde som tok han.

  

Hamskifte og omskaping

Mest kjend av slike hamskifte er kanskje varulven, men i denne segna frå Suldal skaper eit menneske seg om til bjørn:

I dyreham

Somme menn kunne skapa seg om til dyr. Me kjenner såleis til korleis den namngjetne Pilt-Ola Sangesand hadde ord for å kunna skapa seg om til bjørn. Folk hadde fleire døme på at dette var sanning.

På fjellgarden Hjorteland budde det ein gong ein mann som kunne meir enn folk elles. Mellom anna kunne han gjera seg om til bjørn. Det hende såleis ein kveld at det gjekk nokre bukkar oppe i Gullingnuten. Fleire såg desse dyra deroppe og kjende dei. Men ein vilde venta til neste dag før ein henta dei heim.

Men morgonen etter var bukkane borte. Ein fann korkje holl eller hår av dei. Men då ein såg inn i munnen på Hjortelandsmannen, synte det seg at det sat ferskt bukkekjøt mellom tennene på han. Då skjøna alle kva som hadde hendt med bukkane. Då var det ikkje lenger mogeleg å tvila.

 

Spådommar eller varsel

Ein god del segner inneheld spådomar eller varsel om ulykker. Eit segnfragment eller ein mytisk dite om Agdesteinen på Stord spår ulykke og undergang:

Agdesteinen

Agdesteinen ligg fram på bergkanten , og ei gamal segn seier at når steinen ramlar utføre, skal verdi forgå.

 

Segna ’Jomfru Marias synål’ fortel om ein likande spådom som er knytt til bautasteinen som står ved Olavskyrkja på Avaldsnes.

 

Magi

Magi er knytt til magiske hjelpemiddel som stål, krossar og krossteikn eller faste formularar. Mange av desse segnene er knytt til folk som kunne lækja:

 

Han stemte blod med ord

I Etne budde det ein smed frå Telemark, og han heitte Reiar. Han stemte blod med ord. Ein gong lét han meg få greie på formularen som lyder slik:

Stå-å, stå blo,

stå i fjæra og flo

stå i den treeinige guds navn

gud fader søn og helligånd

 

Ein gong var det ein hest som hadde skadd seg under kjøring og blødde. Reiar sa til eigaren at han ikkje kunne hjelpa han fordi han hadde banna då det skjedde. I så fall måtte han ha brukt ein annan formular, det ville han ikkje gje seg inn på.

 

Mange av segnene med magisk innhald dreiar seg ofte om svart magi knytt til Svarteboka. Her er ei segn frå Tysvær som fortel om ein prest som kunne meir enn sitt gudsord.

Presten med svarteboka

Hr. Lars på Nedstrand var ein dugande prest. Han hadde lært svarteboka, så han kunne henne både framlengs og baklengs. Om natta hadde han jamt ærend til kyrkja. Då låg prestkona åleine og fekk ikkje sova; ho var redd for mannen. Ein gong hadde ho fått drengen til å ha seg bort på kyrkjegarden; då kunne han kanskje få sjå kva presten tok seg føre. Og kunne han så med same få setja ein støkk i presten, så han ikkje skulle vera så ivrig etter å fara såleis ute om nettene, så var det ikkje henne imot.

Då presten kom til kyrkja den kvelden, såg han eitkvart som leda på seg innfor kyrkjegards-grinda. «Er det folk?» ropte presten; men det tagde som muren. «Er det folk, så svar,» sa presten ein gong til. Enno kom det ikkje ein knyst. Då tok presten til å mana, og drengen stod snart til knes i jorda. Då spurde presten endå ein gong om det var folk; men det kom ikkje svar. Presten heldt då på å mana, til dess drengen stod til magen i

jorda. Endå ein gong spurde presten kven det var; men det kom ikkje svar, og så mana han drengen nedi til halsen. Då vart drengen redd; han ropte ut og sa kven han var. «Korfor sa du ikkje det før?» sa presten; «no er det for seint, eg kan ikkje få deg opp att. Det einaste eg no kan gjera for deg, er å mana deg ned under jorda.»

Så gjorde han det, og dei såg aldri meir til drengen.

Men den flekken som han sokk på, har alltid halde seg våt sidan; det var reint som eit myrhol. Dei køyrde mange lass med mold inn; men flekken heldt seg like blaut.

 

II Historiske segner

Historiske segner fortel om merkverdige ting som har skjedd i fortida. Dei har namngjevne personar eller historiske hendingar til hovudemne. Desse segnene gir seg ut for å vera sanne og kan nok ha ei sann kjerne, sjølv om det ikkje treng vera nett slik som segna fortel. Det kan vera ein kjend person eller ei hending interessa samlar seg om og som gjer segna levande. Historiske segner inneheld gjerne også mytiske drag.

 

Rikshistoriske segner

Rikshistoriske segner fortel om kongar, krigar, uår, pest o.s.b. Men desse segnene er gjerne knytte til ein lokal stad og det historiske vert framstilt og konkretisert gjennom personar frå lokalmiljøet. Det finst fleire historiske segner om Olav den heilage. ’Hailag-Olavs kamp med trolla i Mauranger’ er døme på ei slik segn.

Svartedauen gav og opphav til mange segner. Mange av dei har same motiv som den kjende segna om Jostedalsrypa, t.d. denne frå Kvinnherad:

Svartedauden

Svartedauden herja svært i Kvinnherad. Ja, så gale var det at i Omvikdalen var det berre ei jente igjen, og i Skånevik var det ikkje betre; berre ein einaste gut var att der. Det vert fortalt at han rømde til fjells og der flakka han omkring åleine og forlaten. Endeleg kom han så langt at han kunne sjå ned til Omvikdalen. Der såg han røyk stiga opp av ein skorstein. Han gjekk då ned dit og der fann han den jenta som hadde overlevd i Omvik. Dei to gifta seg med kvarandre og levde både vel og lenge.

  

Sjukdomen kan og bli personifisert som ei gamal kone som fer omkring med soplime og rive. Der ho raka, slapp somme frå pesten, men der ho sopa, døydde alle:

Svartedauden i Suldal

I Suldal trudde folk at svartedauden var ei gammal kjerring som fór bygda kring med ei rive i den eine handa og ein lime i hi. Der ho då brukte limen, der døydde alt; men der ho raka med riva, fekk somt leva; for det var alltid eitkvart som vart liggjande att av di det smaug mellom tindane.

Då sotta var kommen så langt opp i dalen som til Osen, då laut ho ha skyss over Lågen til Stråpa; men ingen var lysten på å skyssa henne. Jau, så var det ein gammal mann som var kommen på at han helst ville døy. Så baud han seg til å skyssa. Han tok kistekleda på seg og rodde over etter kjerringa; men då var ho så mild av seg at ho brukte riva på Stråpa. Den gamle mannen som hadde ført henne, fekk leva og fleire med han.

På Berge døydde alt så nær som ein liten unge. Ein dag kom ei ku ut på Vikebakkane og rauta så fælt. Då gjekk folk der opp og ville sjå kor det sto til, og då fanst det ikkje andre levande folk på garden enn denne vesle ungen.

I Kvildal var det ikkje meir enn tre rykande skorsteinar. Og sameleis var det i dei andre grendene. Berre ei hende stova stod der her og der som det rauk av.

 

Bygdehistoriske segner

Bygdehistoriske segner fortel om personar og hendingar som er kjende innafor eit meir avgrensa geografisk område. Dei fortel om folk som på ein eller annan måte har merkt seg ut lokalt slik som kjemper, prestar, futar, fredlause og og særlege hendingar og ulukker. I denne kategorien finst det svært mange interessante segner. Segna om Hinkepelo er eit sterkt sosialhistorisk dokument frå Kvinnherad på 1800-talet.

Hinkepelo

Såleis kalla dei ei jente som for lenge sidan budde på garden Nerhus i Austrepollen. Namnet "Hinkepelo" skulle ho nok ha fått fordi ho stadig gjekk og hinka eller halta. Hennar rette namn var nok Ingebjørg, men dette blei sjeldan brukt, kan ein skjøna. Ho skulle elles vera ei underleg "krekse", seiest det, som mest heldt seg ute i urdholene og i skogen og var sjeldan heime. Jamvel kunne ho sitja ute heile natta og steikja brød i måneskinet, idet ho let vel om at det "tyskja" så godt av månen.

Då mora gjekk med henne, skulle ho ein gong sjå ein rev framfor seg, og såleis kom då dottera til å få revenatur. Mistenksam og kveppen var ho og, og når ho ikkje ville at folket skulle vita kor ho gjekk hen, så snudde ho skorne sine slik at helen stod fram. Det var inkje råd til å få henne til å liggja heime korkje vinter eller sommar. Det kunne av og til vera ei julaft; men då måtte dei skjenkja henne godt og dertil fara svært varsamt med henne. Men då kunne ho og ha mange underlege ting å fortelja om: huldrer, dauingar og meir slikt. Særleg hadde ho god greie på Bjødlurebasen; for ho hadde funne han liggjande i ei ur. Han hadde store sølvknappar i trøya si. Då ho ville ta knappane, sa han: "Rør meg ikkje! " Etter den tid var ho meir redd enn før.

Mange posar og byltar hadde ho samla i hop, og desse var ho utruleg redd for. Ein dag ho var komen utanfør bøgarden på Gjerde, gjekk to jenter opp på ein skukk for å sjå i byltane hennar; men ikkje før hadde dei løyst på banda, før ho var over dei og jaga dei vekk. Sidan paste ho betre på og heldt seg noko meir heime.

Ho blei ikkje så fælt gammal. Ho hadde ein bror i Bergen, og då ho ein gong kom der for å helsa på han, blei ho drepen av smågutane. Dei slo henne i hel med stein. At "Hinkepelo" måtte leva eit slikt hardt liv som ho gjorde, viser at kulturen og slike nymotens ting som asyl og sanatorium var det ikkje så mykje av i dei dagar som no, elles hadde ho ikkje tronge om å gå slik, stakkar.

 

III Opphavssegner

Opphavssegner forklarer naturfenomen, stadnamn og sjeldsynte gjenstandar.

Mange særmerkte naturformasjonar har ofte ei segn knytt til seg som forklarar korleis landskapsforma er blitt til. Det er mange slike segner i Noreg som t.d. segna om Jøtulhogget og segna om holet i Trollhatten. Kvar einskild bygd og by har også sine forklaringssegner. Frå Sunnhordland og Nord-Rogaland kan me nemna segnene om Hovaneset på Stord, Gygra-revæ i Austevoll og Jøtulbrua i Fitjar. Me tek med ei segn med same motiv som den vidgjetne segna om skarvane på Utrøst der det dreiar seg om eit land som dukkar opp ute i havet:

 

Korleis Utsira vart til

Ein gammal mann frå Kvilhaug fortalde dette ein gong for mange år sidan:

”Veit de gutar korleis Sira vart til? Jau, det skal eg fortelja dokke. Sira heng’e på ein tolekniv.

Ein mann frå Åkra låg ein dag vestpå sjøen og prøvde fiskelukka. Han sat i båten med ryggen mot vest og andletet inn mot land. Brått snudde han hovudet for å spytta, og han trudde mest ikkje sine eigne augo då han såg at eit stort land hadde komme opp or havet bak han. Han skjøna straks at landet ikkje hadde komme opp på nokon naturleg måte. Difor drog han augo til seg att og torde ikkje sjå på det. For han visste at dersom han såg

på det, ville landet siga i havet att med ein gong.

Han tok méd på Karmøylandet og rodde mot den ukjende øya med ryggen til. Då båten skura i strandsteinane, tok han opp tolekniven sin og kasta han inn på land bakover herdane. Då vart landet hangande. Det var Sira.”

 

Når merkelege fenomen skal forklarast, grip forteljaren til folketrua i mangel på andre forklaringsmodellar. Då vert det ofte slik at overnaturlege vesen som troll og risar har vore på ferde. Men stundom kan det også vera historiske personar, som t.d. Heilag-Olav, som er opphavet til fenomenet. Slik ser ein ofte ein slektskap mellom opphavssegnene og dei mytiske og historiske segnene.

Rundt om i bygdene finst det mange forunderlege stadnamn som vekker fantasien og krev ei forklaring. Namneforklaringa kan ha si rot i folketru så som Huldrahaugen, og Hullastovo, eller i arbeids- og kvardagsliv slik som segna om Kakehillaren, og segna om Fleskhaug frå Kvinnherad som me gir att her:

Fleskhaug

I 1750-åra var ein gjetslegut utpå Landa som heiter Ola Ljosmyr. Ein fin solskinsdag medan sauene og geitene beita innunder Kleivo, tok Ola nisteskreppa si med seg og la seg i ein haug som ligg mot sola. I skreppa som var av skinn, hadde han flatbrød, poteter og spekeflesk. Ola låg til han sovna, og geitene kom rundt han. Skinnskreppa som truleg var godt salta både av sild og flesk, vart eit godt funn for geitene. Dei reiv og sleit

både skreppa og flesket, og då Ola vakna, var berre fillene att. Sidan den dag var haugen kalla Fleskhaug.

 

Spesielle gjenstandar eller eignelutar som merkjer seg ut ved at dei er sjeldne, vakre eller verdfulle kan vera omspunne med segner. Me finn mange døme på dette. Me kan nemna segna om Russakista i Vik i Fitjar, segna om ringen i kyrkjedøra på Grindheim i Etne og segna om sølvbeltet frå Skåre i Haugesund:

Sylvbeltet

På Veste eller ein annan gard i Skåre kom kjerringa i huset ut i kjøkenet ein morgon tidleg og skulle kveikja lyset. Då fekk ho sjå ei huldrekjerring som sat i grua og reivde på ungen sin. Med same husmora kom, reiste huldrekjerringa seg opp og gjekk sin veg, og ut kom ho endå husmora ikkje kunne sjå at ho lét opp døra.

Med det same huldra reiste seg, sleppte ho ned linden, så han vart liggjande på golvet. Då ropte kjerringa til henne: «Ta opp linden din, kone!» Men huldra svarte ikkje og såg ikkje tilbake ein gong, berre gjekk. Husmora tok ein byrtekjepp og skvette linden oppi grua. Sidan gjekk ho inn att og la seg.

Seinare på morgonen då det hadde lysna så mykje at ho kunne klara seg med dagslyset, stod ho opp att og gjekk ut i kjøkenet. Det første som ho såg etter, det var linden; men han låg ikkje lenger i grua; men på den same staden låg eit gildt sylvbelte. Det kunne ho skjøna skulle vera ei gåve til henne, og ho tok det til seg. Det same sylvbeltet skal vera der på garden den dag i dag.

Ei anna forteljing om det same seier at det var i eld-huset, og at det var budeia som fekk ei sylja av di ho hadde berga plagget til huldra.

  

 

SEGNTYPAR: OVERORDNA INNDELING

 

1 Vandresegner

Vandresegner er segner som har utbreiing ut over eit lokalt område, og som vi finn att på ulike stader, i ulike land og i ulike kulturar. Slike segner inneheld gjerne allmenne førestillingar som kan ha halde seg opp mot vår tid. Dette allmenne innhaldet er grunnen til at dei har kunna spreia seg så vidt.

 

Det at segner kan slå rot og blir tekne alvorleg i mange ulike miljø heng saman med at folk søkjer støtte i folketrua og andre segner når ein skal finna forklaringar på merkelege fenomen. Vandremotiva vert såleis nytta som mønster og materiale når ein formar ut eigne forklaringar. Motiva i vandresegnene har hatt stor gjennomslagskraft. Frå Sunnhordland og Nord-Rogaland er det fleire døme på at merkelege naturfenomen vert kopla saman med Olav den heilage, sjølv om det knapt er historisk grunnlag for å tru at han var på alle dei stadene som har Olavs-segner. På Moster og på Karmøy var han truleg, men om han var inst i Maurangerfjorden i Kvinnherad, på Tysnes eller i Røldal, er meir tvilsamt.

Når segner vandrar, er hovudhandlinga stabil medan detaljar i innhaldet vert tilpassa lokale forhold. Det som skifter, er til vanleg namn på personar, stader og andre ytre tilhøve. Dette er dei variable delane av segna. Det som er stabilt er motivet. Døme på slike vandremotiv er: Gardsfolket som må flytta ut i jula slik at huldrefolket kan få feira jul i gardshuset. Segna ’Huldrene i Kvammen’ frå Etne illustrerer dette.

Hunden eller katten som forsvinn i inn i ei hole og kjem ut att på ein heilt anna stad. Eit døme er hunden Ylarbrand i segna ’Hunden til Olav den heilage’ frå Bømlo.

Huldrefolk som kjem til sæterjenta og pyntar henne til brur slik segna ’Huldrene tok ei jente’ frå Sauda fortel.

Motivet Olav den heilage og trollet som skulle byggja kyrkje for han, finn me i segna ‘Sigg’ frå Karmøy.

Byggmeistermotivet finst også i ‘Heilag Olavs kamp med trolla i Mauranger’ frå Kvinnherad.

Nedanfor fylgjer to tekstar der kyrkjebyggingsmotivet er kjernen. Teksten ’Moster kyrkje’ er berre eit fragment av ei segn, ein mytisk dite, nedteikna av Torleiv Hannaas med desse få orda:

Der er ei segn um eit troll som skulde byggja ei kyrkje. Dei høyrde song i fjellet: «.... i morgo kjeme Vinnfor far din med sol og maane». Eg (Torleif Hannaas) fekk ikkje rett greide paa segni daa eg var paa Moster 2.6 1914, men den gamle mannen som hev kyrkje-lyklane kunde henne visst.

Dersom me held dette fragmentet saman med ein meir utbygd versjon av byggmeistermotivet slik me finn det segna ‘Sigg’ om Olavskyrkja på Avaldsnes, så kan me tenkja oss kva den gamle mannen med kyrkjelyklane ville ha fortalt.

Sigg

Då kong Olav var ute og kristna landet, var han og på Karmøy og lærde folket Guds-ord. Før han for derifrå, ville han byggja ei kyrkje på Avaldsnes. Det skulle vera ei steinkyrkje med tårn. Då dei så tok til å byggja, gjekk det ikkje så fort som kongen ville. Så kom det til han eit troll som budde i ein haug attmed Blodteigen.

Trollet tilbaud seg å setja opp kyrkja med tårn og alt som skulle til, på ei veke; men då laut han ha sol og måne i løn, eller òg kongen sjølv. Dette lova kongen; for han tenkte at ingen kunne byggja ei kyrkje så fort. Så tok trollet til å byggja.

Det gjekk så fort at ingen skulle trudd det. Fredag var det så langt kome at kyrkja laut verta ferdig til sundag, det kunne ingen tvila på. Då visste Heilag-Olav ikkje si arme råd; sol og måne kunne han ikkje få tak i, og sjølv hadde han inga lyst på å selja seg til eit troll. Men ein ting visste han, at kunne han få vita namn på trollet, så var han berga; for når troll høyrer namnet sitt nemnt av kristen-folk, så sprikk dei. Men kor skulle han få vita namnet? Han var i større knipe enn han noka tid hadde vore.

Om fredags-kvelden gjekk han ut og var full av tunge tankar. Rett som det var kom han bort til haugane ved Blod-teigen. Han var trøytt og tung til sinns, og så sette han seg til å kvila på ein av haugane. Då fekk han høyra eitkvart som song. Det var ei kjerring som heldt på å byssa barnet sitt i søvn inne i haugen. Kongen la øyra til, og då kunne han tydeleg skilja desse orda:

«Byssa, lulla, liten kinn!

i morgo kjem Sigg, faren din,

med sol og måne til barnet.»

Den som vart glad, var kongen; han reiste seg opp med ein gong og gjekk heim att.

Då laurdagen kom, stod kyrkja fullt ferdig med tårn og alle gode greier; jutulen heldt på med kuppelsteinen.

Kongen stod og såg på, og best som det var, ropte han opp:

«Akta deg, Sigg!

eg trur snaudt den siste steinen ligg.»

Med same stupte trollet ned, så hardt at heile hovudet seig ned i molda attmed kyrkjeveggen. Han vart til ein stein, og der attmed kyrkjeveggen står han den dag i dag.

kup(p)ul (koppul) = rundstein, kuppelstein

 

2 Lokale segner

Dette er segner som ein finn berre i eit avgrensa geografisk område. Dei er så fast knytte til bestemte stader at dei ikkje har hatt lett for å spreia seg.

Døme på slike segner er segner om særeigne lokale personar, miljø og stadnamn. Eit slikt miljø er baroniet i Rosendal og segna om ‘Baron Axel Rosenkrands og Spåkjerringa’ handlar om den einaste baronen i landet. Segna ’Dømannsskjeret’ frå Fitjar kan vera ei slik lokal segn som forklarar eit bestemt namn: ’På dette skjeret støytte ein båt med tvo gjentor i. Båten kvelvde, og båe tvo drukna. Dette hende ein gong i gamle dagar.’

 

3 Kunstsegner

Kunstsegnene er vanlegvis skriftlege tekstar. Me kan skilja mellom to typar :

Den eine gruppa av kunstsegner er segner som er skrivne etter mønster av munnleg segntradisjon både i innhald og form. Det er segner som er utforma av ein namngjeven person. Stundom kan kunstsegner bli utnytta skrivepadagogisk ved at skulebarn vert bedne om å skriva kunstsegner knytte til lokalmiljøet. Døme på elevskrivne kunstsegner er 'Korleis steinane blei til' frå Hystad skule på Stord:

 

Korleis steinane blei til

Det var ein gong for lenge lenge sida at det budde nokon ekornrotter i ei hola. Det var over tusen millionar ekornrotter i landet. Og dei tålte ikkje is. Men ein dag låg mora i senga for ho synest det var så kaldt. Og ungane måtte opp og fyra i peisen. Og Slabbekatt, Rolpefjomp og Sakkebuss måtte ut og henta ved.Men da dei kom ut var det is over alt og halane deira var krølla saman. Og alle tusen milionar ekornrotter skulle ut. Både bitte små og store. Men då datt alle saman. Og der låg dei å blei mygla å blei gråe. Så den dag i dag ligg dei der som steinar.

 

Nedskrivarar som slår seg laus og diktar nye forteljingar etter segnmønster, skaper òg kunstsegner. Denne typen kunstsegner har sin parallell i dei kunsteventyra H.C.Andersen skreiv. Eit døme på slike segnskaparar er Sivert Sivertsen (f 1910) som vaks opp i Fitjarøyane. I hans oppvekst var dfolketrua framleis levande, og ungane kjende tradisjonen og fantaserte omkring dn eldreen i sin eigen leik. På sine gamle dagar har Sivertsen skrive mykje om oppveksten sin, og i den samanhengen har han også skrive forteljingar som sjangermessig høyrer heime blant segnene. Døme på dette er ‘Gubben i Håkelen’ og’Mannen i Håkelen og han på Torget’ der handlinga er lagt til Bømlo.

Mange eigentlege segner er gjenfortalde av tradisjonsberarar, men den som fortel har ein viss fridom til å gi forteljinga ein særsvip. I mange høve går gjenforteljaren eller nedskrivaren då så langt i personleg utforming at segna nærmast kan kallast kunstsegn. Eit døme kan vera når Birger Røksund frå Bømlo fortel segna ‘Kjeringehåla’ i verseform. Det same gjer Severin Eskeland når han skriv om segna ’Ådlandshornet’ frå Stord til bunden form. Me tek her med dei tre første strofene der me ser bonden som rir ut i julehelga og møter haugbuen Gråskjegg:

Ådlandshornet

Det longe hadd' kima til jolefest,

og månen på himlen lyste, -

til skogs reid Arnfinn på fljote hest,

til haugen som rikdomen hyste.

 

Med same han kom frammed huldreberg,

han «Tunskål, go' granne!» hauka,

med mæle som nådde til bein og merg.

 

Ut Gråskjegg or haugen stauka.

Med framrett hand han eit bikar baud.

«Drikk ut! og lat skjenken smaka!»

 

4 Moderne segner

Moderne segner er forteljingar knytte til eit realistisk notidig miljø, eventuelt med overnaturleg innslag, som eksemplifiserer eller understrekar viktige levereglar eller moderne folkelege førestillingar. Desse forteljingane gir oss altså eit bilete av korleis folk tenkjer i dag og kan såleis reknast som moderne folklore. Som døme viser me til fylgjande segn:

Fryktelig hevn over elskeren

En bergenser som noen dager i uken etter arbeidstid kjører ferdigbetong, kom forleden dag kjørende forbi sin bolig og la merke til at kameratens bil med soltak sto parkert der. Han stoppet betongbilen, og gikk inn i leiligheten for å hilse på. Lyder fra soveværelset ga tydelig utsagn om at det ikke var han, men konen kameraten besøkte. Uten at paret på soveværelset merket noe, gikk mannen ut av huset, og bort til kameratens bil. Han trakk taket på bilen tilbake og rygget betongbilen bort til. Så åpnet han for ferdighetongen og fylte den parkerte bilen med ca. to kubikkmeter ferdigbetong. Da elskeren skulle ta bilen var betongen blitt stiv.Bilen ble senere på kvelden slept avgårde. Forholdet er ikke anmeldt til politiet.

 

Denne historia vart slått opp på første side i Bergens Arbeiderblad (no Bergensavisen) tysdag 6. mars 1973 under overskrifta ‘Fryktelig hevn over elskeren’. Journalisten sende den gode historia si til NTB som spreidde ho til alle landets aviser. Neste dag hadde Dagbladet eit stort oppslag under overskrifta ‘Mens mannen var ute med betong’, og Politiken i København presenterte historia under ei tre-spalters overskrift: ‘2,6 tons hævn i elskovs-affære. Besvegen ægtemand i aktion med betongkanon’.

10. mars fortel Bergens Tidende at Sunday Mirror hadde bede om nærare opplysningar, og 12. mars vart historia presentert i Daily Nation i Nairobi under overskrifta ‘Concrete Revenge’. Frå Danmark telegraferte eit pressebyrå etter biletstoff. Men på det tidspunktet var historia alt dementert i Bergens Arbeiderblad. Denne historia ser ut til å stamma frå USA. I 1960 vart ho trykt i Denver Post som ei verkeleg hending, og gjennom AP spreidd utover heile USA.

Me tek også med ei anna moderne segn som på fleire måtar seier noko om vår samtid. Ho spring ut frå ein kvardagsleg situasjon slik segner plar gjera. I dette tilfellet møter me eit ektepar som skal på ferietur til Syden. Eit moralsk poeng i segna er det kan gå gale når foreldre set eigeninteressa framfor omsynet til barnas ve og vel.

Ferieturen

Ryktene vet å fortelle at et ektepar skulle på ferie til syden og avtalte med en person å ta vare på deres lille pike. Barnepiken - i noen versjoner heter det at det var barnets bestemor- rakk ikke fram før ekteparet måtte dra hjemmefra for å nå et fly. Ekteparet reiste og etterlot barnet fastbundet i en stol. Så skulle det ha skjedd at barnepiken plutselig ble syk og ble liggende bevisstløs, barnet ble sittende alene i dagevis og døde.

  

I følgje rykta meinte somme at det hadde hendt i Fyllingsdalen, andre i Vadmyra, Loddefjord eller Åsane. Det er Reimund Kvideland som fortel dette i ’Det stod i avisa’ i tidsskriftet ‘Tradisjon’ nr. 2 frå 1973.

 

Moderne segner vert i dag spreidde gjennom media som aviser, radio, fjernsyn og internett. Slike media har skapt eit globalt forteljerom slik at den same segna kan dukka opp som vandresegn i mange land. Eit døme på dette siste er ei moderne attergangarsegn frå USA.

The Swamp Girl

The tale of the swamp girl is a tragic story of a young woman trying to make her way to Columbia, South Carolina. A well dressed women was seen walking down a dark highway, in the middle of dense swampland. A couple, seeing the girl, stopped to offer her a ride. The young girl accepted the ride explaining that she was on her way to Columbia to visit her sick mother.

The couple resumed driving and talking. The wife asked the young girl a question and when she received no response she turned around and discovered the young girl had vanished.

In hysterics, the couple drove the rest of the way to Columbia. The wife was so upset her husband had to take her to the hospital. Remembering the address that was the young girls destination, the husband made his way to Pickens Street. The women, who answered the door, knew immediately why he was there. He was one of three other people who had picked up the women in the swamp only to have her disappear. As it turns out that the girl from the swamp and the women on Pickens Street were sisters. The disappearing girl was killed in an auto accident. On the anniversary of her death, she appears on the swamp road where she lost her life.

(http://www.midnet.sc.edu/ghost/swamp.htm)

     

 

TRADISJONSTEKSTAR I BARNS OPPVEKST

 

1 Tradisjonstekstar kan svara til barns måte å oppfatta verda på.

Eventyr og segner fengslar barna fordi dei her møter framstillingar som svarer til barns måte å oppfatta verda på.

Chalotte Bühler formulerer dette slik:

(...) eventyrets verden svarer på flere måder til barnets oppfattelse af virkeligheden, idet barnet endnu ikke klart kan skelne mellom fantasi og virkelighed. Dette resulterer bl. a. i at barnet opfatter døde ting som levende, tillægger dem følelser og motiver (animisme, personifisereing). (Møhl og Schack: Når børn læser, 1980)

Dessutan er tradisjonsforteljingar lette å forstå for barn fordi språket og strukturen er enkel og skjematisk.

Segnene gir forklaringar og svar på merkelege fenomen, t.d. naturformasjonar, som både barn og vaksne undrar seg over. I det ligg det eit sosialiseringspotesiale.

 

2 Gjennom tradisjontekstar kan barn bearberida livsproblem

I følgje Bruno Bettelheim hjelper eventyra barnet

(...) gennem en rekke problemer i forbindelse med dets opvækst - problemer der ellers ville forekomme det lille barn meget vanskelig at gennemleve og løse: ved at høre eventyr der på et symbolsk plan beskæftiger sig med en række udviklingsproblemer, bliver det lille barn bedre i stand til at gennemleve og løse disse problemer (...). (Møhl og Schack: Når børn læser, 1980)

Eit døme på dette er søskenrivalisering og sjalusi som me finn i eventyra om Per, Pål og Espen Oskeladd.

I segnene er det mange møte med hjelpande, trugande og forførande krefter i form av gode og vonde vette, ikkje berre for barn, men og for vaksne menneske på eit meir allmennmenneskeleg plan. Dei ulike vetta kan tolkast som konkretiseringar av sjelstilstandar. Møte med vetta vert såleis eit møte med tildriv i eins eige indre på symbolsk plan. Indre tilstandar er lettare å leva med og forhalda seg til når dei vert gjort allmenne i gjennom mytiske skapnader som det er aksept for i kulturen: Erotikken vert personifisert i form av hulder eller huldrekall, redsle av ulike slag vert personifisert i skapnader som nøkken, sjøormen, trollet.

Samvitsnaget kan gje opphav til førestillingar om utburd, og særskilde givander vert forklarte mytisk, t.d. vert musikalitet forklart som ei gåve frå fossegrimen. Medgang og motgang vert også tilskrive mytiske makter. Magiske hjelperåder som stål, kross, kykjeklokker, bibelord gir kontroll over menneske og makter. Psykiske skavankar som galskap vert forklarte i bergtakingssegner. Fysiske plager eller lyte vert forklarte som hekseskot, elveblest mm.

Det som kan opplevast som meiningslaust, får gjennom segner ei forståeleg forklaring og er då lettare å forhalda seg til. Det same gjeld merkelege naturfennomen som vert forklarte gjennom mytiske hendingar. Slik får både livet og landskapet ein mytisk dimensjon.

 

3 I tradisjonstekstar kan barn møta rollemodellar

Eventyra gir utviklingsmønster for barna i form av forteljingar om korleis ein bør vera og korleis ein ikkje bør vera. Den nysgjerrige, energiske, oppfinnsame og hjelpsame Espen blir stilt opp som eit positivt førebilete i motsetnad til Per og Pål som står for det motsette.

På same måten kan det òg vera sosialiseringshistorier i segner fordi dei kan syna positive førebilte, personar som det går godt med. I mange huldrehistorier vert omtenksame og hjelpsame meneske løna med gåver eller medgang i livet. Eit døme på det er segna "Huldreløn" frå Kvinnherad. Andre segner kan syna avskrekkande lagnader, folk som det går ille fordi dei er vondskapsfulle i ord og handling som i segna om Gyri Øyre frå Mauranger.

Segnene kan formidla moralske levereglar og syner kor viktig det er å fylgja gammal skikk. Dette er temaet i ’Dei underjordiske som ville bu på stølen’ frå Etne. Folk som er dumme og tankelause t.d ved at dei gir ein god dag i gode råd, kan og få si straff slik som i segna ’Draugadansen’ frå Austevoll.

Segner kan verta brukte oppdragande. Foreldra kan halda barn borte frå farlege plassar som t.d ved å fortelja at nøkken har tilhald i farlege elvar og vatn.

Frå slike forteljingar er ikkje vegen lang til ordtaka som formulerer kulturens livsvisdom og moralske normer I ordtak ligg det ofte ei underforstått forteljing som t.d. i ’Den som ler sist, ler best.’

4 Identitetsutvikling

I ei spissformulering dreiar dette seg om identiteetsutvikling på tre nivå: Frå nasjonal identitet via lokal identitet til personleg identitet. 1800-talet var særleg oppteken av den nasjonale identiteten og nasjonsbygginga. Segner, eventyr og anna tradisjonsstoff vart leita fram for å dokumentera nasjonen.

Eventyra var lettast å bruka til dette føremålet fordi dei var allmenne utan lokal heimfesting. Segnene derimot har utgangspunkt i lokale fenomen og hendingar Dei har allmenne og overførbare motiv, men får først liv, kraft og interesse når dei vert kopla opp mot lokale fenomen i heimbygda. Såleis får den lokale identiteten eit mytisk feste i segnene i tillegg til det festet identiteten har i den fysiske røyndomen. Denne kollektive identiteten er eit viktig element i den personlege identiteten fordi tilhøvet til heimstaden også er ei personleg sak.

 

5 Normformidling

Elles er motsetninga mellom det gode og det vonde eit vanleg motiv i segner som i eventyr. Me møter stadig menneske som det går ille for fordi dei bryt gjeldande normer og reglar. Dei fleste segner om utburden og deildegasten har slike element i seg. I ei segn om utburen frå Bømlo vert moralen formulert slik i avslutninga av segna: 'Det vert såleis fortalt at det for lenge sidan var ei jente som hadde fødd i løynd og grave barnet ned. Då ho ein gong kom forbi staden, kasta utburden seg over henne og reiv henne sund'.

 

6 Underhaldning

Eventyr og segner inneheld både spenning, mystikk og fantastiske element noko som er kjernen i all underhaldning. Det er nok desse sidene ved desse sjangrane som har gjort dei så populære og livskraftige. Segna 'Den blå handa' frå Ænes i Kvinnherad har fascinasjonskraft ved at ho inneheld både spenning og mystikk og ekko av fantastiske element. Segna er bygd opp omkring klassiske grøssarmotiv som mørke, kyrkjegard og gjenferd.

Humor er eit anna underhaldande moment. Ein absurd og overdriven humor finn ein i segna 'Mannen som flådde merra levande' frå Ausevoll. Merra hadde drukke ei bøtte med brennevin og hadde sovna. Mannen trudde ho var daud og ville flå henne for å berga skinnet. Men han vart berre halvferdig med dette arbeidet om kvelden. '(...) Om morgonen var han tildleg oppe og skulle begynna på igjen. Men då sto merra med stalldøra, og det lause skinnet hang og slang etter som vinden tok i det. '

 

 

ARBEID MED SEGNER SKULEN

 

DET PEDAGOGISKE POTENSIALET I SEGNSJANGEREN

 

Arbeid med segner framstiller historiske scenar og bilete frå lokalt miljø og landskap, og gir dei kvardagslege og realistiske omgjevnadane ein ny, spennande og fantasieggjande dimensjon. Såleis kan segnstoffet vera med på å skapa lokal og personleg identitet.

Segnene gir også innsyn i sosiale tilhøve og nærbilde av lagnader i fortida, samstundes som dei gir innsyn i og døme på ein mytisk tenke- og forklaringsmåte og døme på magi.

Å arbeida med segnstoff i skulen vil også vera med på å utvikla språkleg medvit og kompetanse. Det vil for det første kunna stø opp under og gi øving i munnleg framføring. Vidare vil innsikta i det lokale talemålet i fortid og notid bli utvikla, og likeins medvitet om tilhøvet mellom munnleg språkbruk og skriftleg norm. Segnene inneheld dessutan gode, funksjonelle og treffande ord og uttrykk som i dag vert opplevde som avleggs. Dei aktualiserer og minner oss såleis om ein språkleg tradisjon som kan gjera notidsspråket rikare.

I litteraturundervisninga vil segnene vera ein innfallsport både til forteljinga som sjanger generelt og til folkediktingssjangrane spesielt. Dermed vil ein også ha eit godt utgangspunkt for lese- og skriveopplæringa på ulike nivå.

Segnstoffet har opningar mot mange ulike fag. Såleis gir segnene konkrete utgangspunkt for tverrfaglege grep i form av tema- eller prosjektarbeid.

 

IDEAR TIL BRUK AV SEGNER I SKULEN

Det me legg fram her, er det første steget mot noko me håpar skal bli ein pedagogisk ressurs i regionen. Her treng me bidrag og impulsar frå lærarar som praktisk kompetanse, og som dermed ser korleis stoffet kan brukast. Me ser det som særleg viktig at segnstoff vert synleg i årsplanane, og at det vert sett inn i fornuftige faglege og tverrfaglege samanhengar.

Mange lærarar har sikkert gjort mykje på dette feltet, og det vil me gjerne få presentara her. Dersom dette spinn på seg ved at andre kjem med kommentarar og gode idear, kan me få utvikla eit pedagogisk forum som vil kunna fungera som ei kontinuerleg etterutdanning. Dette er lettare å få til i dag ved hjelp av moderne informasjons- og kommunikasjonsteknologi (IKT).

Den praktiske og tekniske utforminga av dette er enno uferdig, men eit prinsipp vil vera at me vil oppdatera ei felles nettside for SIS og SIN ut frå dei innspela me får gjennom e-post, telefaks, telefon og brev.

Her kjem nokre konkrete utgangspunkt for bruk av segner. Dette er idear som må utviklast vidare:

Kulturkunnskap

·      Bruka historiske segner til å gi konkrete innblikk i sosial- og kulturhistoria 

·      Skapa innsikt i korleis folkediktinga var utnytta i nasjonsbygginga på 1800-talet

·      Gi innsyn i og døme på eldre og moderne folketru gjennom mytiske segner og opphavssegner. Ein kan finna døme på korleis det uforklarlege er blitt forklart, td i segner om bergtaking, bytingar eller merkelege lys ( td segner om nålys og moderne UFO-segner)

·      Gi barna ei mytisk oppleving av det heimlege landskapet ved hjelp av segnstoff

 

Språkopplæring og tekstopplæring på ulike nivå i skulen

·      Skriva ned segner frå munnlege kjelder, td ut frå lydopptak

·      Få fram likskapar og ulikskapar mellom eldre talemål og notidig talemål i bygda

·      Samanlikna talemål og moderne normert skriftspråk

·      Gi gamle nedskrifter (td på dansk, gamalt nynorsk eller eldre dialekt) ei moderne munnleg form

·      Bruka lokale segner i grunnleggjande lese- og skriveopplæring

·      Utnytta segnene skrivepedagogisk ved td setja segnene inn i rammeforteljingar eller laga kunstsegner på grunnlag av tradisjonen

 

Munnleg

·      Fortelja segner i personlege versjonar

·      Dramatisera segner

 

Litteraturkunnskap

·      Få fram kunstdimensjonen i segnene:

·      Lesa segnene som litterære tekstar og arbeida med motiv, tematikk, forteljeteknikk og struktur 

·      Opna for refleksjon omkring fenomen i verda, og for sjølvrefleksjon

·      Gi oppleving i form av underhaldning og spenning, og høve til bearbeiding av angst og psykologiske prosessar ved å fortelja om eller høyra om dramatiske hendingar

 

Tverfagleg arbeid

·      Bruka IKT til innsamling og publisering

·      Arbeida med tema og prosjekt: Segner kan vera eit utgangspunkt for, eller eit element i tverrfagleg arbeid i skulen: Norsk, musikk, samfunnsfag, natur- og miljøfag, kristendomskunnskap og kunst og handverk.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

       

Segnsjangeren i didaktisk perspektiv

 

BB og NTØ: Eldre utgreiingar

SEGNSJANGEREN

(I teksten nedanfor gir me att ein del døme på segner, men det vert også vist til andre segner som du finn i Segner i Sunnhordland eller Segner i Nord-Rogaland. Sjå segnsamlingane for kommunane eller den felles segndatabasen.)

 

Definisjon

Ei segn er vanlegvis ei kort, oftast ein-episodisk munnleg forteljing som har levd på folkemunne. Segnene tek til vanleg utgangspunkt i noko merkeleg, minneverdig eller uvanleg knytt til eit naturfenomen, ein person eller ei hending.

Det er det uvanlege som gjer at folk interesserer seg for fenomenet, snakkar om det og undrar seg over det. Dermed oppstår også behovet for å finna forklaringar på det merkelege.

Samstundes har segna rot i kvardagslivet og lokalmiljøet. I sentrum kan det stå ein historisk person eller ei historisk hending (historiske segner), ein naturformasjon eller eit namn (opphavssegner) eller eit møte mellom menneske og noko overnaturleg (mytiske segner).

Liksom moderne segner seier noko om korleis folk tenkjer og kva haldningar folk har i dag, fortel dei eldre segnene på same måte noko om korleis menneska såg på verda i eldre tider. Jf. figur over norrøn tru.

 

Er segnene sanne?

Segna gir seg ut for å vera sann. Dei overnaturlege innslaga i forteljinga er uttrykk for levande folketru, eldre eller moderne. Det er blitt sagt at ei segn er folketru i diktarisk form. For å gjera segna truverdig vert det ofte gitt presise opplysningar om tidspunkt, kvar hendinga gjekk føre seg og opplysningar om namn på personar og stader.

Folk i dag vil ikkje tru på det ei tradisjonell segn fortel på overflateplanet. Ein vil ikkje oppfatta segna som objektiv sanning (vitskapleg sann), dvs. ei sanning som kan etterprøvast.

Likevel vil menneske i dag kunna fortelja om opplevingar (t.d. møte med gjengangarar) som dei trur fullt og heilt på, men som ikkje kan etterprøvast. Då talar me om subjektiv sanning. Slike sanningar vil vera kultur- og tidsbestemte. T.d. ville ein for 200 år sidan kunna seia at ein har sett ei hulder. I dag vil ein kunna seia at ein har sett eit vesen som landa med ein UFO.

Ein kan også tala om sanning på eit anna plan, nemleg metaforisk sanning, dvs. ei biletleg framstilt sanning. Dette er ei sanning som ikkje ligg på overflata av teksten, men i underteksten. Dvs. at ein finn fram til denne sanninga berre ved å tolka teksten, slik ein tolkar fiksjonstekstar (litterære tekstar). Huldra eller bergtakinga kan då vera ein metafor for ytre og indre krefter mennesket vert stilt overfor. Utburden kan vera ein metafor for den angst og det vonde samvitet som både mora og samfunnet føler for barnemordet.

Dersom me les eller lyttar til segnene på denne måten, vil dei ikkje skilja seg så mykje frå eventyra eller andre litterære tekstar. Om ein altså ikkje trur på det segna konkret fortel, kan ein tru på ’poenget’ i segna, dvs. haldningane og meiningane som er innebygd i teksten.

 

Skilnaden mellom segn og eventyr

Eit eventyr gir seg ikkje ut for å vera sant. Sjølv om eventyr og segner kan byggja på den same folketrua, har ikkje eventyra det same festet i lokalmiljøet og livet der som segnene har.

Eventyra er til vanleg lengre og meir kompliserte enn segnene ved at eventyra inneheld fleire episodar, situasjonar og personar. Når dei likevel er forholdsvis lette å hugsa, heng det saman med det formelpreget dei ofte har. Denne eventyrgrammatikken vert beskriven i episke lover og ulike modellar for handling som t.d aktantmodellen og kontraktmodellen.

Segnene er oftast korte og skildrar til vanleg berre ei handling eller ein episode. Dei har ikkje same formelpreget som eventyra, og dei får dermed større variasjon i oppbygnad og handling. Sjølv om segnene også har visse mønster både i struktur og stil, er variasjonsbreidda større enn i eventyra. Det gjer dei meir krevjande å hugsa.

 

Strukturen i segnene

1 Innleiinga:

Tid- og heimfesting

Segnene har gjerne følgjande oppbygnad: innleiing, dramatisk episode, avslutning. Når det gjeld innleiinga, begynner ofte segna med at forteljaren fører tilhøyraren inn i ein kvardagsleg truverdig situasjon frå arbeidsliv i skog og mark, på sjøen, i heim og tun, i kvardag eller fest. Truverdet vert styrka ved at forteljaren tidfester og heimfester handlinga og namngir personane.

 

Noko merkeleg eller uforklarleg

I den kvardagslege ramma vert det så ført inn noko merkeleg som gjer situasjonen minneverig. Det kan vera ein merkeleg person, eit underleg naturfenomen eller ei uvanleg hending. Dette merkelege eller avstikkande må forklarast. Segna kjem då inn som ein forståingskategori, ein måte å forklara og forstå røyndomen på. Ein kan illustera dette med segna ’Ku-byte’ frå Tysvær. Det er ein gammal mann på Nedstrand som fortel:

 

Ku-byte

Då ho mor mi var jente, tente ho på Leirang og var budeie. Når ho var ute om kveldane, kunne ho tidt høyra at det lét i ein haug som huldrene budde i.

 

Så var det seint ein kveld ho mor var i fjøset og skulle mjølka. Då kom det ei kjerring inn til henne; det var ei huldre-kjerring, og ho sa: «Bytt !» Mor mi skjøna seg ikkje på dette, og ho sa ingen ting; men då ho kom inn, fortalde ho det til husbonden. Han sa då til henne mor, at om det skulle henda ein gong til, så skulle ho svara: «Bytt!»  «Ho vil byta ku med oss, og det skal ho få,» sa husbonden.

 

Kvelden etter kom kjerringa att. Då ho var kommen innfor døra, sa ho: «Bytt!» «Bytt!» svara ho mor, og då gjekk huldrekjerringa.

Morgonen etter var ei ku kommen bort ; men på same båsen stod ei stor ven brandsidete ku.

Husbonden var underoffiser. Han tok sabelen og gjekk til fjøset, og der hogg han tre hogg i dørstokken. Då fekk dei høyra huldrene, at dei sa: «Me lyt flytta herifrå no, men me flytter ikkje lenger enn til Kalshamar.» Det var eit fjell i utmarka deira.

Dette er sant kvart ordet; for ho mor fortalde det, og ho laug aldri.

 

I andre segner kan forteljaren nærmast gå rett på sak ved å presentera det merkelege først, berre med ei minimal identisering av stad, slik som i ‘Ormen i Litledalsvatnet’ frå Etne: «I Litledalsvatnet var det ein orm som var så svær at om vinteren slo han isen sund, så det ikkje fekk leggja seg is på vatnet medan han var der.....»

 

2 Handlinga:

I eventyrgrammatikken kjenner me ’dei episke lovene’ til Olrik. Innslag av desse episke lovene finn me også i segnene.

 

Einskap i handling

Segner skildrar til vanleg berre ei handling eller ein episode (’Øyken stritta mot’ frå Suldal), eitt fenomen (‘Gygra-revæ’ frå Austevoll), ein person eller eit vesen (‘Hinkapelo’ frå Kvinnherad).

 

Øyken stritta mot

Ein mann frå Fatnes kom ein gong frå Slettedals-stølen med øyk og kløv. Då han var kommen eit stykke på heimvegen til ein stad som heiter Klyv, då laut han over ein bekk. Men øyken stritta imot så han ikkje kunne komma fram. Då han så såg seg tilbake, hadde han inga kløv; ho var avteken og sett ned på marka. Han la kløva på og fór heim; men han sa det sidan at han var stø på det var huldrene som hadde lyft ho av øyken.

 

Den sceniske totalslova

Dei fleste segnene i nedskriven form har sceniske innslag i form av replikkar eller dialogar. Ofte vert høgdepunktet understreka ved scenisk framstilling som i segna ‘Utburden i Vekslio’ frå Fitjar. I andre segner kan scenisk framstilling vera dominerande slik tilfellet er i ‘Florfltten’ frå Stord. Etter den sceniske totalslova er det berre to aktørar som samtalar. Dette ser ut ser ut til å gjelda i segnene som i eventyra.

Utburden i Vekslio

Ei kvinne hadde fått eit barn, men drepe det utan at det var døypt og grave det inne i ein hidlar (Vekslihidlaren). Seinare høyrde dei ofte eit fælsleg skrik på den staden «Vekslitrollet». Ein gong kom ein mann forbi staden i mørkret og vart gripen i trøya av ei barnehand. Han høyrde då tydeleg at barnet sa: «Døyp meg eller eg drep deg». Mannen auste då vatn i sanden med dei orda: «Eg døyper deg på ei von, anten Guro eller John.»

Etter den tid høyrde dei ikkje meir til det.

Konflikt

I dei fleste segner er konflikt og resultatet av konflikt kjernen i segna. Det kan t.d. vere konflikt mellom ulike vette, mellom ulike menneske, menneske og vette, eller meir generelt mellom gode og vonde krefter. Ein slik konfliktdimensjon kan tolkast inn i mange segner. Segna ’Ri på are’ frå Vindafjord illustrerer ein slik kamp mellom vonde og gode krefter:

 

Ri på are

Der var eit brudefølgje frå fjellbygda som skulle ri til kyrkje gjennom bygda. Så kom risen i Husafjedlet og ville ta dei. Men så var det ein liten fugl som kviskra:

Ri på are

og ikkje på berje har’e

so e du berga og utan fare

Så reid brudefølgjet inn på ein åker og slapp unna risen.

 

3 Avslutninga

Moral

Av og til kan det liggja ein moral i forteljinga. Det er tydeleg i segna ‘Dei underjordiske som ville bu på stølen’ frå Etne. Bonden som ikkje fylgjer gammal skikk og held seg for lenge på stølen med buskapen sin slik at huldrefolket ikkje får flytta inn, møter motgang. Når han derimot fylgjer sed og skikk for bruk av utmarka, går det han vel. Slik vert den merkelege medgangen og rikdomen denne denne bonden seinare får, forklart på ein overnaturleg, men logisk måte. Ei anna segn med tydeleg moral er forteljinga om ’Huldrefolk på Maurangsnes’ frå Kvinnherad.

         Huldrefolk på Maurangsnes

I gamle dagar kom det ein gong heim til garden Maurangsnes i Kvinnherad åtte huldrefolk og bad om brød. Folka på garden trudde det var fattigfolk og spurde om dei ikkje trong anna enn brød. "Nei," svara huldrene, "vi har alt anna unntatt brød. Gje oss derfor brød, så skal de få igjen masse korn, gras og poteter." "Er de såpass til folk, så har de brød òg då," sa den vantru husmora. "Kom igjen i haust, då skal de få." Huldrene vart sinte og sa at dei heretter i lange tider skulle få lite både av mjølk og korn.

 

Husmora fekk då mistanke om kven dei var og spurde: "Kanskje de er huldrefolk, de då?" "Ja, det er me," svara dei, og borte blei dei. Sidan angra folka at dei ikkje hadde gjeve huldrene noko. Men etter den tid har folket på Maurangsnes alltid vore gavmilde mot fattigfolk. Dei har heller ikkje mangla mjølk, flesk eller andre matvarer. (bb/ntø)

 

Forklaringar

Forklaring er eit sentralt trekk ved mange segner. Forklaringa kjem gjerne i avslutninga, men det kan vera like naturleg å sjå på heile forteljinga som forklaring. Forklaringa kan t.d. gjelda motgang eller medgang, naturfenomen og stadnamn.

 

Forsterking og stadfesting

Det hender også at forteljaren rundar av segna med ei ekstra forsikring eller vitneføring for å styrkja truverdet til segna. Det kan skje ved å visa til truverdige folk slik som i segna om ‘Sjøormen i Litledalsvatnet’: «Det var mange som såg ormen. Medan han var i vatnet, var det jamt storfolk og tilreisande der oppe og såg på han». Det kan òg gjerast ved å visa til meir allmenne og kollektive erfaringar i formuleringar som «etter den tid høyrde dei ikkje meir til det». Slik sluttar segna ‘Utburden i Vekslio’ ovanfor. I segna ’Ku-byte’ vert sanningsinnhaldet underbygd ved å visa til ein truverdig person: ’Dette er sant kvart ordet; for ho mor fortalde det, og ho laug aldri.’

  

Forsterking og stadfesting skjer også ved å knyta hendingar i fortida til notidig røyndom. Reint konkret kan det vera ein stein ein framleis kan sjå eller ein rikdom som fraamleis finst slik som i segna ‘Florfløtten’ frå Stord som sluttar slik: «Etterkommarane hans Bjødne bur endå på garden og er den dag i dag rike folk».

Forsterkande vitneutsegner av dei typane me har nemnt, kjem til vanleg som eit haleheng til forteljinga. Slike tillegg vert med ei fagnemning kalla ‘koda’ som tyder hale.

  

SEGNTYPAR: INNDELING ETTER INNHALD

Dei eigentlege segnene, fullsegnene, vert etter innhald delte i tre hovudgrupper:

 

I Naturmytiske segner

Mytiske segner fortel om krefter og vette utanfor oss. Basisen for forteljingane er trua på at naturen er ein mytisk plass der det finst overnaturlege vesen.   Utgangspunktet kan vera historisk, men det berande elementet er førestellingar om overnaturlege fenomen og vette. Ein kan kategorisera dei overnaurlege fenomena og vetta på ulike måtar. Ofte nyttar ein eigne overordna kategoriar som land-, vass- og luftvette. Me har valt ei litt anna inndeling.

 

Underjordiske vette

Til dei underjordiske vetta høyrer huldrefolket (haugfolket, tussane, underjordiske, hittfolket) og dvergane. Det finst svært mange segner om huldrefolket. Som døme viser me her til segna ‘Huldrebryllup i Bråhau’ frå Etne. Eit ekstra poeng i denne segna er den magiske hatten som gjer ein usynleg:

Huldrebryllup i Bråhaug

Før i tida hadde folket på Auestad kvernene sine borti Kaldheimsdjuvet og måtte då gå forbi Bråhaug der det alle dagar har vore kjent at dei underjordiske budde. Det var då ikkje sjeldan at dei som var og mòl og andre som gjekk forbi Bråhaug ved nattestider, høyrde både song og spel inne i haugen, men det var sjeldan ein fekk sjå dei eller snakka med dei. Dette fekk likevel ein mann her på garden oppleva. Det var ein som var i slekt med «Gamle-rotta». Det var visst bestefar eller bror hans.

Han kom frå kverna ein sein kveld og skulle nett forbi haugen. Då høyrde han det ropa der inne: «Til bryllups! Til bryllups!». «Å, la meg få vera med!» ropte bonden. No blei det eit fælt leven inni haugen, for somme ville ha han med, men andre ikkje. Det blei då bestemt at han skulle få vera med.

«Men eg har ikkje hatt!» ropar bonden. «Å, han kan få låna den gamle hans far!» svarte det frå haugen. No bar det av stad til bryllaupsgarden. Bonden som trudde dei skulle i bryllaup til dei underjordiske, blei svært forskrekka då han såg at det var til vanlege kristne folk dei skulle. No kom det vel med at han hadde «palehatten», for då var han usynleg, må vita.

På den tid brukte dei i bryllaup nokre store tinnsmørkrus med store lòk som kasta svære skuggar på bordet når ein opna dei. I ein av desse skuggane var det at eit svin av ei hulder ville ha føre seg mykje meir enn sømmeleg var, slikt som kristne folk brukar å driva med på vetlahuset. Bonden som såg dette, sette i ein gapskratt. Men då var huldrene sinte, og hemnen let ikkje venta på seg. For brått var «palehatten» som blåsen av han, og no sat han der synleg for alle midt blant gjestene, i sine eigne fillete og mjølete kle så både han sjølv og gjestene vart forskrekka. Så snart han kom til sans og samling igjen, fann han det best å forsvinna jo før jo heller.

Det er meir sparsamt med segner om dvergar. Her er ei forteljing med ein dite frå Ølen:

Dvergsmi

På garden Innbjoa veks det ut ein slags stein av berget, tjukk som ein finger, blank og gjennomsynleg. Det er som han er kunstferdig slipt med fire fem eller fleire kantar. Bøndene kallar han dvergsmi. Det kjem kanskje av den gamle overtrua at dvergane som budde i berget, smidde dei.

Andre naturvette på land, i vatn og i luft

Til slike vette høyrer troll, trollkjerring eller gyger, rise, sjøorm, havfrue, nøkk, fossegrim, drake. I segna ‘Sjøormen i Reinsvatnet’ frå Sauda finn me døme på eit slikt vette.

 

Sjøormen i Reinsvatnet

I Reinsvatnet var det i gamle dagar ein stor orm. Ofte gjekk han på land og tok då gjerne med seg eit fe med seg ned i vatnet; folk som hadde beite der ikring, leid mykje skade på den måten.

Ein dag tok han seg føre å renna heilt til sjøen. Først for han av til eit vatn som er lenger nede i Tengesdal-heia. Sidan for han lenger nedover. Då han var kommen nesten til sjøen, måtte han gjennom ei trong smette som dei kallar Klype. Der vart han ståande fast. Ein mann frå hi sida av fjorden såg dette uhyret som hang ned med fram-enden. Så tok han børsa og rodde over og sette ei kule i den fæle skrotten. Ormen sette då bakenden i vêret og velte seg framover, så han kom ned på ei slette; men då daua han.

Sidan grov dei han ned, og over ormen lødde dei opp ein stor mur som enno syner.

 

Neste segn frå Kvinnherad er ei av dei få som handlar om flygande vette:

Gardsbonden og draken

For ikkje så lenge sidan - og kanskje enno - trudde dei på eit vette som vart kalla gardsbonden. Når dei ikkje pirra opp den gamle særlingen og plaga han, verna gardsbonden mot huldrer, nissar og dragar så det ikkje hende menneske eller dyr noko vondt. Gardsbonden likte godt å få ro. Om torsdagskvelden t.d. måtte dei ikkje ståka, ikkje spinna eller laga nokon støy; for stakkars hus om han kom laus. Enno brukar gamle kjerringar den skikken å setja rokken på eit åklede for at han ikkje skal laga lyd.

Tøris Landa var ein gong til fjells, og då natta fall på, kom ein gapande drake med sju hovud og ville sluka han. Gardsbonden høyrde skrika frå Tørris og var snart på kampplassen. Det vart eit basketak som enda med at draken sprakk. Sidan gjekk Tørres kvar julaft med ein stor ølbolle bort til ei stor innhol tunderbjørk der gardsbonden budde.

Gardvette

Nissen er først og fremst knytt til gardstun (husnisse, gardnisse, fjøsnisse, gardsbonden, tuftekallen) og var visst vanleg på dei fleste gardane før i tid. Han kunne vera hjelpsam om han fekk godt stell slik som i segna ovanfor og i den følgjande segna frå Øvre Litlabø på Stord:

Nissen på Øvre Litlabø

I det gamle tunet stod ein stor stuva-ask. Han var innhol, og hadde ei opning i eine sida. I denne asken budde nissen. Til vanleg laut han berga seg sjølv som best kan kunne. Men til julehelga måtte han få noko ekstra godt attåt, av folka på garden. For det var best å stå på god fot med nissen, om det skulle gå godt med folk og fe.

Difor fekk han eit fat med graut til jul, innsett i asken (så seint som 1890). Og me såg ikkje anna enn at det vart oppete!

 

Men nissen kan også opptre om bord i båtar og varsla då ofte ulukke som i denne segna frå Austevoll:

Nissen

Nissen heldt seg også om bord i fartya når det sto vel til. Rømde nissen, stod det ei ulykke føre. Ein gong - fortel dei - var det eit farty som låg på ei hamn som ikkje kunne få ankeret opp. Då dei skulle sjå utabords, sto det ein liten mann og spente i fartysida og heldt kjettingen. Men då dei såg han, sleppte han taket og stupte seg i sjøen. Då fekk dei opp ankeret. Men det gjekk ikkje vel med dei. Dei såg aldri det fartyet meir.

 

Attergangarar

Attergangarar er draugen, utburden, uhemingen, deildgasten, oskereia eller julereia, og den evige jøde. Her er to av dei meir spesielle gjengangartypane; ’Den evige jøden’ er frå Austevoll, ’Deildegasten ’ er frå Stord.

 

Den evige jøden

Det vert fortalt at den evige jøden ein gong vitja folket i Stolmastova. Han var så annig på å koma vidare at han hadde ikkje tid til å setja seg ned, men måtte stå medan han åt maten som dei sette fram.

Deildegasten

På Stord budde det for ei tid sidan to naboar som levde i stadig kiv og strid med kvarandre om grenselina mellom eigendomane sine. Så døydde den eine av naboane utan at dei hadde blitt samde om dei uklare grenselinene.

 

Ein søndagsmorgon ei tid seinare ser den gjenlevande av dei to gjenferdet av naboen gå omkring på marka. Han stogga ved kvar merkestein, såg på dei ei stund og prøvde å flytta dei inn på marka til grannen. Det verka som han ikkje fekk det til. Etter nokre minuttar var det som gjenferdet sokk i jorda og vart borte.

 

Bibelske figurar

Som bibelske figurar reknar me t.d. Vårherre, englar og den vonde. Eit eksempel på dette finn me i segna ’Openberringa’ frå Kvinnherad. Nedanfor følgjer ei dramatisk segn frå Etne som inneheld både bibelske figurar og døme på omskaping:

Då skjønte ho og kva mann det var.

Det var ei kone ein gong som plent skulle over ei elv, men ho kunne ikkje koma over. Så kom det ein mann og han lovde han skulle setja henne over, dersom han fekk det ho hadde under beltet. Jo, det kunne han gjerne få, sa kona, ho trudde ikkje det var noko. Men om ei tid forsto ho at ho gjekk med barn, og då skjønte ho og kva mann det var, som hadde sett henne over elva. Ho gjekk då til presten og klaga seg for korleis det stod til. Presten lova då at han skulle gjera kva han kunne når den tid kom.

Det var ein gut kona fekk, og då han var så stor han kunne snakka, var og den tida komen at den vonde skulle henta han. Den natta sette presten guten oppå altaret og gav han ei brakebuske med mange bær på i handa, og same kva som hende, og kven som kom, skulle han berre seia:

«Eg pitla på bæro små, som Jesus sjøl sette krossen på.»

Guten så gjorde. Den vonde kom og prøvde seg på allslags måtar. Han synte seg i allslags skapnader, stundom som faren og mora til guten, stundom som presten, som fæle dyr, men det hjelpte ikkje, guten sat lik roleg å berre sa:

«Eg pitla på bæro små som Jesus sjøl sette krossen på.»

Til slutt var det som kyrkja kom i loge og ville brenna opp, men guten sat like roleg då og. Då presten tidleg andre dagen kom og lyfta han ned frå altaret, skreik guten som om dei tok livet, for han trudde det var den vonde som tok han.

  

Hamskifte og omskaping

Mest kjend av slike hamskifte er kanskje varulven, men i denne segna frå Suldal skaper eit menneske seg om til bjørn:

I dyreham

Somme menn kunne skapa seg om til dyr. Me kjenner såleis til korleis den namngjetne Pilt-Ola Sangesand hadde ord for å kunna skapa seg om til bjørn. Folk hadde fleire døme på at dette var sanning.

På fjellgarden Hjorteland budde det ein gong ein mann som kunne meir enn folk elles. Mellom anna kunne han gjera seg om til bjørn. Det hende såleis ein kveld at det gjekk nokre bukkar oppe i Gullingnuten. Fleire såg desse dyra deroppe og kjende dei. Men ein vilde venta til neste dag før ein henta dei heim.

Men morgonen etter var bukkane borte. Ein fann korkje holl eller hår av dei. Men då ein såg inn i munnen på Hjortelandsmannen, synte det seg at det sat ferskt bukkekjøt mellom tennene på han. Då skjøna alle kva som hadde hendt med bukkane. Då var det ikkje lenger mogeleg å tvila.

 

Spådommar eller varsel

Ein god del segner inneheld spådomar eller varsel om ulykker. Eit segnfragment eller ein mytisk dite om Agdesteinen på Stord spår ulykke og undergang:

Agdesteinen

Agdesteinen ligg fram på bergkanten , og ei gamal segn seier at når steinen ramlar utføre, skal verdi forgå.

 

Segna ’Jomfru Marias synål’ fortel om ein likande spådom som er knytt til bautasteinen som står ved Olavskyrkja på Avaldsnes.

 

Magi

Magi er knytt til magiske hjelpemiddel som stål, krossar og krossteikn eller faste formularar. Mange av desse segnene er knytt til folk som kunne lækja:

 

Han stemte blod med ord

I Etne budde det ein smed frå Telemark, og han heitte Reiar. Han stemte blod med ord. Ein gong lét han meg få greie på formularen som lyder slik:

Stå-å, stå blo,

stå i fjæra og flo

stå i den treeinige guds navn

gud fader søn og helligånd

 

Ein gong var det ein hest som hadde skadd seg under kjøring og blødde. Reiar sa til eigaren at han ikkje kunne hjelpa han fordi han hadde banna då det skjedde. I så fall måtte han ha brukt ein annan formular, det ville han ikkje gje seg inn på.

 

Mange av segnene med magisk innhald dreiar seg ofte om svart magi knytt til Svarteboka. Her er ei segn frå Tysvær som fortel om ein prest som kunne meir enn sitt gudsord.

Presten med svarteboka

Hr. Lars på Nedstrand var ein dugande prest. Han hadde lært svarteboka, så han kunne henne både framlengs og baklengs. Om natta hadde han jamt ærend til kyrkja. Då låg prestkona åleine og fekk ikkje sova; ho var redd for mannen. Ein gong hadde ho fått drengen til å ha seg bort på kyrkjegarden; då kunne han kanskje få sjå kva presten tok seg føre. Og kunne han så med same få setja ein støkk i presten, så han ikkje skulle vera så ivrig etter å fara såleis ute om nettene, så var det ikkje henne imot.

Då presten kom til kyrkja den kvelden, såg han eitkvart som leda på seg innfor kyrkjegards-grinda. «Er det folk?» ropte presten; men det tagde som muren. «Er det folk, så svar,» sa presten ein gong til. Enno kom det ikkje ein knyst. Då tok presten til å mana, og drengen stod snart til knes i jorda. Då spurde presten endå ein gong om det var folk; men det kom ikkje svar. Presten heldt då på å mana, til dess drengen stod til magen i

jorda. Endå ein gong spurde presten kven det var; men det kom ikkje svar, og så mana han drengen nedi til halsen. Då vart drengen redd; han ropte ut og sa kven han var. «Korfor sa du ikkje det før?» sa presten; «no er det for seint, eg kan ikkje få deg opp att. Det einaste eg no kan gjera for deg, er å mana deg ned under jorda.»

Så gjorde han det, og dei såg aldri meir til drengen.

Men den flekken som han sokk på, har alltid halde seg våt sidan; det var reint som eit myrhol. Dei køyrde mange lass med mold inn; men flekken heldt seg like blaut.

 

II Historiske segner

Historiske segner fortel om merkverdige ting som har skjedd i fortida. Dei har namngjevne personar eller historiske hendingar til hovudemne. Desse segnene gir seg ut for å vera sanne og kan nok ha ei sann kjerne, sjølv om det ikkje treng vera nett slik som segna fortel. Det kan vera ein kjend person eller ei hending interessa samlar seg om og som gjer segna levande. Historiske segner inneheld gjerne også mytiske drag.

 

Rikshistoriske segner

Rikshistoriske segner fortel om kongar, krigar, uår, pest o.s.b. Men desse segnene er gjerne knytte til ein lokal stad og det historiske vert framstilt og konkretisert gjennom personar frå lokalmiljøet. Det finst fleire historiske segner om Olav den heilage. ’Hailag-Olavs kamp med trolla i Mauranger’ er døme på ei slik segn.

Svartedauen gav og opphav til mange segner. Mange av dei har same motiv som den kjende segna om Jostedalsrypa, t.d. denne frå Kvinnherad:

Svartedauden

Svartedauden herja svært i Kvinnherad. Ja, så gale var det at i Omvikdalen var det berre ei jente igjen, og i Skånevik var det ikkje betre; berre ein einaste gut var att der. Det vert fortalt at han rømde til fjells og der flakka han omkring åleine og forlaten. Endeleg kom han så langt at han kunne sjå ned til Omvikdalen. Der såg han røyk stiga opp av ein skorstein. Han gjekk då ned dit og der fann han den jenta som hadde overlevd i Omvik. Dei to gifta seg med kvarandre og levde både vel og lenge.

  

Sjukdomen kan og bli personifisert som ei gamal kone som fer omkring med soplime og rive. Der ho raka, slapp somme frå pesten, men der ho sopa, døydde alle:

Svartedauden i Suldal

I Suldal trudde folk at svartedauden var ei gammal kjerring som fór bygda kring med ei rive i den eine handa og ein lime i hi. Der ho då brukte limen, der døydde alt; men der ho raka med riva, fekk somt leva; for det var alltid eitkvart som vart liggjande att av di det smaug mellom tindane.

Då sotta var kommen så langt opp i dalen som til Osen, då laut ho ha skyss over Lågen til Stråpa; men ingen var lysten på å skyssa henne. Jau, så var det ein gammal mann som var kommen på at han helst ville døy. Så baud han seg til å skyssa. Han tok kistekleda på seg og rodde over etter kjerringa; men då var ho så mild av seg at ho brukte riva på Stråpa. Den gamle mannen som hadde ført henne, fekk leva og fleire med han.

På Berge døydde alt så nær som ein liten unge. Ein dag kom ei ku ut på Vikebakkane og rauta så fælt. Då gjekk folk der opp og ville sjå kor det sto til, og då fanst det ikkje andre levande folk på garden enn denne vesle ungen.

I Kvildal var det ikkje meir enn tre rykande skorsteinar. Og sameleis var det i dei andre grendene. Berre ei hende stova stod der her og der som det rauk av.

 

Bygdehistoriske segner

Bygdehistoriske segner fortel om personar og hendingar som er kjende innafor eit meir avgrensa geografisk område. Dei fortel om folk som på ein eller annan måte har merkt seg ut lokalt slik som kjemper, prestar, futar, fredlause og og særlege hendingar og ulukker. I denne kategorien finst det svært mange interessante segner. Segna om Hinkepelo er eit sterkt sosialhistorisk dokument frå Kvinnherad på 1800-talet.

Hinkepelo

Såleis kalla dei ei jente som for lenge sidan budde på garden Nerhus i Austrepollen. Namnet "Hinkepelo" skulle ho nok ha fått fordi ho stadig gjekk og hinka eller halta. Hennar rette namn var nok Ingebjørg, men dette blei sjeldan brukt, kan ein skjøna. Ho skulle elles vera ei underleg "krekse", seiest det, som mest heldt seg ute i urdholene og i skogen og var sjeldan heime. Jamvel kunne ho sitja ute heile natta og steikja brød i måneskinet, idet ho let vel om at det "tyskja" så godt av månen.

Då mora gjekk med henne, skulle ho ein gong sjå ein rev framfor seg, og såleis kom då dottera til å få revenatur. Mistenksam og kveppen var ho og, og når ho ikkje ville at folket skulle vita kor ho gjekk hen, så snudde ho skorne sine slik at helen stod fram. Det var inkje råd til å få henne til å liggja heime korkje vinter eller sommar. Det kunne av og til vera ei julaft; men då måtte dei skjenkja henne godt og dertil fara svært varsamt med henne. Men då kunne ho og ha mange underlege ting å fortelja om: huldrer, dauingar og meir slikt. Særleg hadde ho god greie på Bjødlurebasen; for ho hadde funne han liggjande i ei ur. Han hadde store sølvknappar i trøya si. Då ho ville ta knappane, sa han: "Rør meg ikkje! " Etter den tid var ho meir redd enn før.

Mange posar og byltar hadde ho samla i hop, og desse var ho utruleg redd for. Ein dag ho var komen utanfør bøgarden på Gjerde, gjekk to jenter opp på ein skukk for å sjå i byltane hennar; men ikkje før hadde dei løyst på banda, før ho var over dei og jaga dei vekk. Sidan paste ho betre på og heldt seg noko meir heime.

Ho blei ikkje så fælt gammal. Ho hadde ein bror i Bergen, og då ho ein gong kom der for å helsa på han, blei ho drepen av smågutane. Dei slo henne i hel med stein. At "Hinkepelo" måtte leva eit slikt hardt liv som ho gjorde, viser at kulturen og slike nymotens ting som asyl og sanatorium var det ikkje så mykje av i dei dagar som no, elles hadde ho ikkje tronge om å gå slik, stakkar.

 

III Opphavssegner

Opphavssegner forklarer naturfenomen, stadnamn og sjeldsynte gjenstandar.

Mange særmerkte naturformasjonar har ofte ei segn knytt til seg som forklarar korleis landskapsforma er blitt til. Det er mange slike segner i Noreg som t.d. segna om Jøtulhogget og segna om holet i Trollhatten. Kvar einskild bygd og by har også sine forklaringssegner. Frå Sunnhordland og Nord-Rogaland kan me nemna segnene om Hovaneset på Stord, Gygra-revæ i Austevoll og Jøtulbrua i Fitjar. Me tek med ei segn med same motiv som den vidgjetne segna om skarvane på Utrøst der det dreiar seg om eit land som dukkar opp ute i havet:

 

Korleis Utsira vart til

Ein gammal mann frå Kvilhaug fortalde dette ein gong for mange år sidan:

”Veit de gutar korleis Sira vart til? Jau, det skal eg fortelja dokke. Sira heng’e på ein tolekniv.

Ein mann frå Åkra låg ein dag vestpå sjøen og prøvde fiskelukka. Han sat i båten med ryggen mot vest og andletet inn mot land. Brått snudde han hovudet for å spytta, og han trudde mest ikkje sine eigne augo då han såg at eit stort land hadde komme opp or havet bak han. Han skjøna straks at landet ikkje hadde komme opp på nokon naturleg måte. Difor drog han augo til seg att og torde ikkje sjå på det. For han visste at dersom han såg

på det, ville landet siga i havet att med ein gong.

Han tok méd på Karmøylandet og rodde mot den ukjende øya med ryggen til. Då båten skura i strandsteinane, tok han opp tolekniven sin og kasta han inn på land bakover herdane. Då vart landet hangande. Det var Sira.”

 

Når merkelege fenomen skal forklarast, grip forteljaren til folketrua i mangel på andre forklaringsmodellar. Då vert det ofte slik at overnaturlege vesen som troll og risar har vore på ferde. Men stundom kan det også vera historiske personar, som t.d. Heilag-Olav, som er opphavet til fenomenet. Slik ser ein ofte ein slektskap mellom opphavssegnene og dei mytiske og historiske segnene.

Rundt om i bygdene finst det mange forunderlege stadnamn som vekker fantasien og krev ei forklaring. Namneforklaringa kan ha si rot i folketru så som Huldrahaugen, og Hullastovo, eller i arbeids- og kvardagsliv slik som segna om Kakehillaren, og segna om Fleskhaug frå Kvinnherad som me gir att her:

Fleskhaug

I 1750-åra var ein gjetslegut utpå Landa som heiter Ola Ljosmyr. Ein fin solskinsdag medan sauene og geitene beita innunder Kleivo, tok Ola nisteskreppa si med seg og la seg i ein haug som ligg mot sola. I skreppa som var av skinn, hadde han flatbrød, poteter og spekeflesk. Ola låg til han sovna, og geitene kom rundt han. Skinnskreppa som truleg var godt salta både av sild og flesk, vart eit godt funn for geitene. Dei reiv og sleit

både skreppa og flesket, og då Ola vakna, var berre fillene att. Sidan den dag var haugen kalla Fleskhaug.

 

Spesielle gjenstandar eller eignelutar som merkjer seg ut ved at dei er sjeldne, vakre eller verdfulle kan vera omspunne med segner. Me finn mange døme på dette. Me kan nemna segna om Russakista i Vik i Fitjar, segna om ringen i kyrkjedøra på Grindheim i Etne og segna om sølvbeltet frå Skåre i Haugesund:

Sylvbeltet

På Veste eller ein annan gard i Skåre kom kjerringa i huset ut i kjøkenet ein morgon tidleg og skulle kveikja lyset. Då fekk ho sjå ei huldrekjerring som sat i grua og reivde på ungen sin. Med same husmora kom, reiste huldrekjerringa seg opp og gjekk sin veg, og ut kom ho endå husmora ikkje kunne sjå at ho lét opp døra.

Med det same huldra reiste seg, sleppte ho ned linden, så han vart liggjande på golvet. Då ropte kjerringa til henne: «Ta opp linden din, kone!» Men huldra svarte ikkje og såg ikkje tilbake ein gong, berre gjekk. Husmora tok ein byrtekjepp og skvette linden oppi grua. Sidan gjekk ho inn att og la seg.

Seinare på morgonen då det hadde lysna så mykje at ho kunne klara seg med dagslyset, stod ho opp att og gjekk ut i kjøkenet. Det første som ho såg etter, det var linden; men han låg ikkje lenger i grua; men på den same staden låg eit gildt sylvbelte. Det kunne ho skjøna skulle vera ei gåve til henne, og ho tok det til seg. Det same sylvbeltet skal vera der på garden den dag i dag.

Ei anna forteljing om det same seier at det var i eld-huset, og at det var budeia som fekk ei sylja av di ho hadde berga plagget til huldra.

  

 

SEGNTYPAR: OVERORDNA INNDELING

 

1 Vandresegner

Vandresegner er segner som har utbreiing ut over eit lokalt område, og som vi finn att på ulike stader, i ulike land og i ulike kulturar. Slike segner inneheld gjerne allmenne førestillingar som kan ha halde seg opp mot vår tid. Dette allmenne innhaldet er grunnen til at dei har kunna spreia seg så vidt.

 

Det at segner kan slå rot og blir tekne alvorleg i mange ulike miljø heng saman med at folk søkjer støtte i folketrua og andre segner når ein skal finna forklaringar på merkelege fenomen. Vandremotiva vert såleis nytta som mønster og materiale når ein formar ut eigne forklaringar. Motiva i vandresegnene har hatt stor gjennomslagskraft. Frå Sunnhordland og Nord-Rogaland er det fleire døme på at merkelege naturfenomen vert kopla saman med Olav den heilage, sjølv om det knapt er historisk grunnlag for å tru at han var på alle dei stadene som har Olavs-segner. På Moster og på Karmøy var han truleg, men om han var inst i Maurangerfjorden i Kvinnherad, på Tysnes eller i Røldal, er meir tvilsamt.

Når segner vandrar, er hovudhandlinga stabil medan detaljar i innhaldet vert tilpassa lokale forhold. Det som skifter, er til vanleg namn på personar, stader og andre ytre tilhøve. Dette er dei variable delane av segna. Det som er stabilt er motivet. Døme på slike vandremotiv er: Gardsfolket som må flytta ut i jula slik at huldrefolket kan få feira jul i gardshuset. Segna ’Huldrene i Kvammen’ frå Etne illustrerer dette.

Hunden eller katten som forsvinn i inn i ei hole og kjem ut att på ein heilt anna stad. Eit døme er hunden Ylarbrand i segna ’Hunden til Olav den heilage’ frå Bømlo.

Huldrefolk som kjem til sæterjenta og pyntar henne til brur slik segna ’Huldrene tok ei jente’ frå Sauda fortel.

Motivet Olav den heilage og trollet som skulle byggja kyrkje for han, finn me i segna ‘Sigg’ frå Karmøy.

Byggmeistermotivet finst også i ‘Heilag Olavs kamp med trolla i Mauranger’ frå Kvinnherad.

Nedanfor fylgjer to tekstar der kyrkjebyggingsmotivet er kjernen. Teksten ’Moster kyrkje’ er berre eit fragment av ei segn, ein mytisk dite, nedteikna av Torleiv Hannaas med desse få orda:

Der er ei segn um eit troll som skulde byggja ei kyrkje. Dei høyrde song i fjellet: «.... i morgo kjeme Vinnfor far din med sol og maane». Eg (Torleif Hannaas) fekk ikkje rett greide paa segni daa eg var paa Moster 2.6 1914, men den gamle mannen som hev kyrkje-lyklane kunde henne visst.

Dersom me held dette fragmentet saman med ein meir utbygd versjon av byggmeistermotivet slik me finn det segna ‘Sigg’ om Olavskyrkja på Avaldsnes, så kan me tenkja oss kva den gamle mannen med kyrkjelyklane ville ha fortalt.

Sigg

Då kong Olav var ute og kristna landet, var han og på Karmøy og lærde folket Guds-ord. Før han for derifrå, ville han byggja ei kyrkje på Avaldsnes. Det skulle vera ei steinkyrkje med tårn. Då dei så tok til å byggja, gjekk det ikkje så fort som kongen ville. Så kom det til han eit troll som budde i ein haug attmed Blodteigen.

Trollet tilbaud seg å setja opp kyrkja med tårn og alt som skulle til, på ei veke; men då laut han ha sol og måne i løn, eller òg kongen sjølv. Dette lova kongen; for han tenkte at ingen kunne byggja ei kyrkje så fort. Så tok trollet til å byggja.

Det gjekk så fort at ingen skulle trudd det. Fredag var det så langt kome at kyrkja laut verta ferdig til sundag, det kunne ingen tvila på. Då visste Heilag-Olav ikkje si arme råd; sol og måne kunne han ikkje få tak i, og sjølv hadde han inga lyst på å selja seg til eit troll. Men ein ting visste han, at kunne han få vita namn på trollet, så var han berga; for når troll høyrer namnet sitt nemnt av kristen-folk, så sprikk dei. Men kor skulle han få vita namnet? Han var i større knipe enn han noka tid hadde vore.

Om fredags-kvelden gjekk han ut og var full av tunge tankar. Rett som det var kom han bort til haugane ved Blod-teigen. Han var trøytt og tung til sinns, og så sette han seg til å kvila på ein av haugane. Då fekk han høyra eitkvart som song. Det var ei kjerring som heldt på å byssa barnet sitt i søvn inne i haugen. Kongen la øyra til, og då kunne han tydeleg skilja desse orda:

«Byssa, lulla, liten kinn!

i morgo kjem Sigg, faren din,

med sol og måne til barnet.»

Den som vart glad, var kongen; han reiste seg opp med ein gong og gjekk heim att.

Då laurdagen kom, stod kyrkja fullt ferdig med tårn og alle gode greier; jutulen heldt på med kuppelsteinen.

Kongen stod og såg på, og best som det var, ropte han opp:

«Akta deg, Sigg!

eg trur snaudt den siste steinen ligg.»

Med same stupte trollet ned, så hardt at heile hovudet seig ned i molda attmed kyrkjeveggen. Han vart til ein stein, og der attmed kyrkjeveggen står han den dag i dag.

kup(p)ul (koppul) = rundstein, kuppelstein

 

2 Lokale segner

Dette er segner som ein finn berre i eit avgrensa geografisk område. Dei er så fast knytte til bestemte stader at dei ikkje har hatt lett for å spreia seg.

Døme på slike segner er segner om særeigne lokale personar, miljø og stadnamn. Eit slikt miljø er baroniet i Rosendal og segna om ‘Baron Axel Rosenkrands og Spåkjerringa’ handlar om den einaste baronen i landet. Segna ’Dømannsskjeret’ frå Fitjar kan vera ei slik lokal segn som forklarar eit bestemt namn: ’På dette skjeret støytte ein båt med tvo gjentor i. Båten kvelvde, og båe tvo drukna. Dette hende ein gong i gamle dagar.’

 

3 Kunstsegner

Kunstsegnene er vanlegvis skriftlege tekstar. Me kan skilja mellom to typar :

Den eine gruppa av kunstsegner er segner som er skrivne etter mønster av munnleg segntradisjon både i innhald og form. Det er segner som er utforma av ein namngjeven person. Stundom kan kunstsegner bli utnytta skrivepadagogisk ved at skulebarn vert bedne om å skriva kunstsegner knytte til lokalmiljøet. Døme på elevskrivne kunstsegner er 'Korleis steinane blei til' frå Hystad skule på Stord:

 

Korleis steinane blei til

Det var ein gong for lenge lenge sida at det budde nokon ekornrotter i ei hola. Det var over tusen millionar ekornrotter i landet. Og dei tålte ikkje is. Men ein dag låg mora i senga for ho synest det var så kaldt. Og ungane måtte opp og fyra i peisen. Og Slabbekatt, Rolpefjomp og Sakkebuss måtte ut og henta ved.Men da dei kom ut var det is over alt og halane deira var krølla saman. Og alle tusen milionar ekornrotter skulle ut. Både bitte små og store. Men då datt alle saman. Og der låg dei å blei mygla å blei gråe. Så den dag i dag ligg dei der som steinar.

 

Nedskrivarar som slår seg laus og diktar nye forteljingar etter segnmønster, skaper òg kunstsegner. Denne typen kunstsegner har sin parallell i dei kunsteventyra H.C.Andersen skreiv. Eit døme på slike segnskaparar er Sivert Sivertsen (f 1910) som vaks opp i Fitjarøyane. I hans oppvekst var dfolketrua framleis levande, og ungane kjende tradisjonen og fantaserte omkring dn eldreen i sin eigen leik. På sine gamle dagar har Sivertsen skrive mykje om oppveksten sin, og i den samanhengen har han også skrive forteljingar som sjangermessig høyrer heime blant segnene. Døme på dette er ‘Gubben i Håkelen’ og’Mannen i Håkelen og han på Torget’ der handlinga er lagt til Bømlo.

Mange eigentlege segner er gjenfortalde av tradisjonsberarar, men den som fortel har ein viss fridom til å gi forteljinga ein særsvip. I mange høve går gjenforteljaren eller nedskrivaren då så langt i personleg utforming at segna nærmast kan kallast kunstsegn. Eit døme kan vera når Birger Røksund frå Bømlo fortel segna ‘Kjeringehåla’ i verseform. Det same gjer Severin Eskeland når han skriv om segna ’Ådlandshornet’ frå Stord til bunden form. Me tek her med dei tre første strofene der me ser bonden som rir ut i julehelga og møter haugbuen Gråskjegg:

Ådlandshornet

Det longe hadd' kima til jolefest,

og månen på himlen lyste, -

til skogs reid Arnfinn på fljote hest,

til haugen som rikdomen hyste.

 

Med same han kom frammed huldreberg,

han «Tunskål, go' granne!» hauka,

med mæle som nådde til bein og merg.

 

Ut Gråskjegg or haugen stauka.

Med framrett hand han eit bikar baud.

«Drikk ut! og lat skjenken smaka!»

 

4 Moderne segner

Moderne segner er forteljingar knytte til eit realistisk notidig miljø, eventuelt med overnaturleg innslag, som eksemplifiserer eller understrekar viktige levereglar eller moderne folkelege førestillingar. Desse forteljingane gir oss altså eit bilete av korleis folk tenkjer i dag og kan såleis reknast som moderne folklore. Som døme viser me til fylgjande segn:

Fryktelig hevn over elskeren

En bergenser som noen dager i uken etter arbeidstid kjører ferdigbetong, kom forleden dag kjørende forbi sin bolig og la merke til at kameratens bil med soltak sto parkert der. Han stoppet betongbilen, og gikk inn i leiligheten for å hilse på. Lyder fra soveværelset ga tydelig utsagn om at det ikke var han, men konen kameraten besøkte. Uten at paret på soveværelset merket noe, gikk mannen ut av huset, og bort til kameratens bil. Han trakk taket på bilen tilbake og rygget betongbilen bort til. Så åpnet han for ferdighetongen og fylte den parkerte bilen med ca. to kubikkmeter ferdigbetong. Da elskeren skulle ta bilen var betongen blitt stiv.Bilen ble senere på kvelden slept avgårde. Forholdet er ikke anmeldt til politiet.

 

Denne historia vart slått opp på første side i Bergens Arbeiderblad (no Bergensavisen) tysdag 6. mars 1973 under overskrifta ‘Fryktelig hevn over elskeren’. Journalisten sende den gode historia si til NTB som spreidde ho til alle landets aviser. Neste dag hadde Dagbladet eit stort oppslag under overskrifta ‘Mens mannen var ute med betong’, og Politiken i København presenterte historia under ei tre-spalters overskrift: ‘2,6 tons hævn i elskovs-affære. Besvegen ægtemand i aktion med betongkanon’.

10. mars fortel Bergens Tidende at Sunday Mirror hadde bede om nærare opplysningar, og 12. mars vart historia presentert i Daily Nation i Nairobi under overskrifta ‘Concrete Revenge’. Frå Danmark telegraferte eit pressebyrå etter biletstoff. Men på det tidspunktet var historia alt dementert i Bergens Arbeiderblad. Denne historia ser ut til å stamma frå USA. I 1960 vart ho trykt i Denver Post som ei verkeleg hending, og gjennom AP spreidd utover heile USA.

Me tek også med ei anna moderne segn som på fleire måtar seier noko om vår samtid. Ho spring ut frå ein kvardagsleg situasjon slik segner plar gjera. I dette tilfellet møter me eit ektepar som skal på ferietur til Syden. Eit moralsk poeng i segna er det kan gå gale når foreldre set eigeninteressa framfor omsynet til barnas ve og vel.

Ferieturen

Ryktene vet å fortelle at et ektepar skulle på ferie til syden og avtalte med en person å ta vare på deres lille pike. Barnepiken - i noen versjoner heter det at det var barnets bestemor- rakk ikke fram før ekteparet måtte dra hjemmefra for å nå et fly. Ekteparet reiste og etterlot barnet fastbundet i en stol. Så skulle det ha skjedd at barnepiken plutselig ble syk og ble liggende bevisstløs, barnet ble sittende alene i dagevis og døde.

  

I følgje rykta meinte somme at det hadde hendt i Fyllingsdalen, andre i Vadmyra, Loddefjord eller Åsane. Det er Reimund Kvideland som fortel dette i ’Det stod i avisa’ i tidsskriftet ‘Tradisjon’ nr. 2 frå 1973.

 

Moderne segner vert i dag spreidde gjennom media som aviser, radio, fjernsyn og internett. Slike media har skapt eit globalt forteljerom slik at den same segna kan dukka opp som vandresegn i mange land. Eit døme på dette siste er ei moderne attergangarsegn frå USA.

The Swamp Girl

The tale of the swamp girl is a tragic story of a young woman trying to make her way to Columbia, South Carolina. A well dressed women was seen walking down a dark highway, in the middle of dense swampland. A couple, seeing the girl, stopped to offer her a ride. The young girl accepted the ride explaining that she was on her way to Columbia to visit her sick mother.

The couple resumed driving and talking. The wife asked the young girl a question and when she received no response she turned around and discovered the young girl had vanished.

In hysterics, the couple drove the rest of the way to Columbia. The wife was so upset her husband had to take her to the hospital. Remembering the address that was the young girls destination, the husband made his way to Pickens Street. The women, who answered the door, knew immediately why he was there. He was one of three other people who had picked up the women in the swamp only to have her disappear. As it turns out that the girl from the swamp and the women on Pickens Street were sisters. The disappearing girl was killed in an auto accident. On the anniversary of her death, she appears on the swamp road where she lost her life.

(http://www.midnet.sc.edu/ghost/swamp.htm)

     

 

TRADISJONSTEKSTAR I BARNS OPPVEKST

 

1 Tradisjonstekstar kan svara til barns måte å oppfatta verda på.

Eventyr og segner fengslar barna fordi dei her møter framstillingar som svarer til barns måte å oppfatta verda på.

Chalotte Bühler formulerer dette slik:

(...) eventyrets verden svarer på flere måder til barnets oppfattelse af virkeligheden, idet barnet endnu ikke klart kan skelne mellom fantasi og virkelighed. Dette resulterer bl. a. i at barnet opfatter døde ting som levende, tillægger dem følelser og motiver (animisme, personifisereing). (Møhl og Schack: Når børn læser, 1980)

Dessutan er tradisjonsforteljingar lette å forstå for barn fordi språket og strukturen er enkel og skjematisk.

Segnene gir forklaringar og svar på merkelege fenomen, t.d. naturformasjonar, som både barn og vaksne undrar seg over. I det ligg det eit sosialiseringspotesiale.

 

2 Gjennom tradisjontekstar kan barn bearberida livsproblem

I følgje Bruno Bettelheim hjelper eventyra barnet

(...) gennem en rekke problemer i forbindelse med dets opvækst - problemer der ellers ville forekomme det lille barn meget vanskelig at gennemleve og løse: ved at høre eventyr der på et symbolsk plan beskæftiger sig med en række udviklingsproblemer, bliver det lille barn bedre i stand til at gennemleve og løse disse problemer (...). (Møhl og Schack: Når børn læser, 1980)

Eit døme på dette er søskenrivalisering og sjalusi som me finn i eventyra om Per, Pål og Espen Oskeladd.

I segnene er det mange møte med hjelpande, trugande og forførande krefter i form av gode og vonde vette, ikkje berre for barn, men og for vaksne menneske på eit meir allmennmenneskeleg plan. Dei ulike vetta kan tolkast som konkretiseringar av sjelstilstandar. Møte med vetta vert såleis eit møte med tildriv i eins eige indre på symbolsk plan. Indre tilstandar er lettare å leva med og forhalda seg til når dei vert gjort allmenne i gjennom mytiske skapnader som det er aksept for i kulturen: Erotikken vert personifisert i form av hulder eller huldrekall, redsle av ulike slag vert personifisert i skapnader som nøkken, sjøormen, trollet.

Samvitsnaget kan gje opphav til førestillingar om utburd, og særskilde givander vert forklarte mytisk, t.d. vert musikalitet forklart som ei gåve frå fossegrimen. Medgang og motgang vert også tilskrive mytiske makter. Magiske hjelperåder som stål, kross, kykjeklokker, bibelord gir kontroll over menneske og makter. Psykiske skavankar som galskap vert forklarte i bergtakingssegner. Fysiske plager eller lyte vert forklarte som hekseskot, elveblest mm.

Det som kan opplevast som meiningslaust, får gjennom segner ei forståeleg forklaring og er då lettare å forhalda seg til. Det same gjeld merkelege naturfennomen som vert forklarte gjennom mytiske hendingar. Slik får både livet og landskapet ein mytisk dimensjon.

 

3 I tradisjonstekstar kan barn møta rollemodellar

Eventyra gir utviklingsmønster for barna i form av forteljingar om korleis ein bør vera og korleis ein ikkje bør vera. Den nysgjerrige, energiske, oppfinnsame og hjelpsame Espen blir stilt opp som eit positivt førebilete i motsetnad til Per og Pål som står for det motsette.

På same måten kan det òg vera sosialiseringshistorier i segner fordi dei kan syna positive førebilte, personar som det går godt med. I mange huldrehistorier vert omtenksame og hjelpsame meneske løna med gåver eller medgang i livet. Eit døme på det er segna "Huldreløn" frå Kvinnherad. Andre segner kan syna avskrekkande lagnader, folk som det går ille fordi dei er vondskapsfulle i ord og handling som i segna om Gyri Øyre frå Mauranger.

Segnene kan formidla moralske levereglar og syner kor viktig det er å fylgja gammal skikk. Dette er temaet i ’Dei underjordiske som ville bu på stølen’ frå Etne. Folk som er dumme og tankelause t.d ved at dei gir ein god dag i gode råd, kan og få si straff slik som i segna ’Draugadansen’ frå Austevoll.

Segner kan verta brukte oppdragande. Foreldra kan halda barn borte frå farlege plassar som t.d ved å fortelja at nøkken har tilhald i farlege elvar og vatn.

Frå slike forteljingar er ikkje vegen lang til ordtaka som formulerer kulturens livsvisdom og moralske normer I ordtak ligg det ofte ei underforstått forteljing som t.d. i ’Den som ler sist, ler best.’

4 Identitetsutvikling

I ei spissformulering dreiar dette seg om identiteetsutvikling på tre nivå: Frå nasjonal identitet via lokal identitet til personleg identitet. 1800-talet var særleg oppteken av den nasjonale identiteten og nasjonsbygginga. Segner, eventyr og anna tradisjonsstoff vart leita fram for å dokumentera nasjonen.

Eventyra var lettast å bruka til dette føremålet fordi dei var allmenne utan lokal heimfesting. Segnene derimot har utgangspunkt i lokale fenomen og hendingar Dei har allmenne og overførbare motiv, men får først liv, kraft og interesse når dei vert kopla opp mot lokale fenomen i heimbygda. Såleis får den lokale identiteten eit mytisk feste i segnene i tillegg til det festet identiteten har i den fysiske røyndomen. Denne kollektive identiteten er eit viktig element i den personlege identiteten fordi tilhøvet til heimstaden også er ei personleg sak.

 

5 Normformidling

Elles er motsetninga mellom det gode og det vonde eit vanleg motiv i segner som i eventyr. Me møter stadig menneske som det går ille for fordi dei bryt gjeldande normer og reglar. Dei fleste segner om utburden og deildegasten har slike element i seg. I ei segn om utburen frå Bømlo vert moralen formulert slik i avslutninga av segna: 'Det vert såleis fortalt at det for lenge sidan var ei jente som hadde fødd i løynd og grave barnet ned. Då ho ein gong kom forbi staden, kasta utburden seg over henne og reiv henne sund'.

 

6 Underhaldning

Eventyr og segner inneheld både spenning, mystikk og fantastiske element noko som er kjernen i all underhaldning. Det er nok desse sidene ved desse sjangrane som har gjort dei så populære og livskraftige. Segna 'Den blå handa' frå Ænes i Kvinnherad har fascinasjonskraft ved at ho inneheld både spenning og mystikk og ekko av fantastiske element. Segna er bygd opp omkring klassiske grøssarmotiv som mørke, kyrkjegard og gjenferd.

Humor er eit anna underhaldande moment. Ein absurd og overdriven humor finn ein i segna 'Mannen som flådde merra levande' frå Ausevoll. Merra hadde drukke ei bøtte med brennevin og hadde sovna. Mannen trudde ho var daud og ville flå henne for å berga skinnet. Men han vart berre halvferdig med dette arbeidet om kvelden. '(...) Om morgonen var han tildleg oppe og skulle begynna på igjen. Men då sto merra med stalldøra, og det lause skinnet hang og slang etter som vinden tok i det. '

 

 

ARBEID MED SEGNER SKULEN

 

DET PEDAGOGISKE POTENSIALET I SEGNSJANGEREN

 

Arbeid med segner framstiller historiske scenar og bilete frå lokalt miljø og landskap, og gir dei kvardagslege og realistiske omgjevnadane ein ny, spennande og fantasieggjande dimensjon. Såleis kan segnstoffet vera med på å skapa lokal og personleg identitet.

Segnene gir også innsyn i sosiale tilhøve og nærbilde av lagnader i fortida, samstundes som dei gir innsyn i og døme på ein mytisk tenke- og forklaringsmåte og døme på magi.

Å arbeida med segnstoff i skulen vil også vera med på å utvikla språkleg medvit og kompetanse. Det vil for det første kunna stø opp under og gi øving i munnleg framføring. Vidare vil innsikta i det lokale talemålet i fortid og notid bli utvikla, og likeins medvitet om tilhøvet mellom munnleg språkbruk og skriftleg norm. Segnene inneheld dessutan gode, funksjonelle og treffande ord og uttrykk som i dag vert opplevde som avleggs. Dei aktualiserer og minner oss såleis om ein språkleg tradisjon som kan gjera notidsspråket rikare.

I litteraturundervisninga vil segnene vera ein innfallsport både til forteljinga som sjanger generelt og til folkediktingssjangrane spesielt. Dermed vil ein også ha eit godt utgangspunkt for lese- og skriveopplæringa på ulike nivå.

Segnstoffet har opningar mot mange ulike fag. Såleis gir segnene konkrete utgangspunkt for tverrfaglege grep i form av tema- eller prosjektarbeid.

 

IDEAR TIL BRUK AV SEGNER I SKULEN

Det me legg fram her, er det første steget mot noko me håpar skal bli ein pedagogisk ressurs i regionen. Her treng me bidrag og impulsar frå lærarar som praktisk kompetanse, og som dermed ser korleis stoffet kan brukast. Me ser det som særleg viktig at segnstoff vert synleg i årsplanane, og at det vert sett inn i fornuftige faglege og tverrfaglege samanhengar.

Mange lærarar har sikkert gjort mykje på dette feltet, og det vil me gjerne få presentara her. Dersom dette spinn på seg ved at andre kjem med kommentarar og gode idear, kan me få utvikla eit pedagogisk forum som vil kunna fungera som ei kontinuerleg etterutdanning. Dette er lettare å få til i dag ved hjelp av moderne informasjons- og kommunikasjonsteknologi (IKT).

Den praktiske og tekniske utforminga av dette er enno uferdig, men eit prinsipp vil vera at me vil oppdatera ei felles nettside for SIS og SIN ut frå dei innspela me får gjennom e-post, telefaks, telefon og brev.

Her kjem nokre konkrete utgangspunkt for bruk av segner. Dette er idear som må utviklast vidare:

Kulturkunnskap

·      Bruka historiske segner til å gi konkrete innblikk i sosial- og kulturhistoria 

·      Skapa innsikt i korleis folkediktinga var utnytta i nasjonsbygginga på 1800-talet

·      Gi innsyn i og døme på eldre og moderne folketru gjennom mytiske segner og opphavssegner. Ein kan finna døme på korleis det uforklarlege er blitt forklart, td i segner om bergtaking, bytingar eller merkelege lys ( td segner om nålys og moderne UFO-segner)

·      Gi barna ei mytisk oppleving av det heimlege landskapet ved hjelp av segnstoff

 

Språkopplæring og tekstopplæring på ulike nivå i skulen

·      Skriva ned segner frå munnlege kjelder, td ut frå lydopptak

·      Få fram likskapar og ulikskapar mellom eldre talemål og notidig talemål i bygda

·      Samanlikna talemål og moderne normert skriftspråk

·      Gi gamle nedskrifter (td på dansk, gamalt nynorsk eller eldre dialekt) ei moderne munnleg form

·      Bruka lokale segner i grunnleggjande lese- og skriveopplæring

·      Utnytta segnene skrivepedagogisk ved td setja segnene inn i rammeforteljingar eller laga kunstsegner på grunnlag av tradisjonen

 

Munnleg

·      Fortelja segner i personlege versjonar

·      Dramatisera segner

 

Litteraturkunnskap

·      Få fram kunstdimensjonen i segnene:

·      Lesa segnene som litterære tekstar og arbeida med motiv, tematikk, forteljeteknikk og struktur 

·      Opna for refleksjon omkring fenomen i verda, og for sjølvrefleksjon

·      Gi oppleving i form av underhaldning og spenning, og høve til bearbeiding av angst og psykologiske prosessar ved å fortelja om eller høyra om dramatiske hendingar

 

Tverfagleg arbeid

·      Bruka IKT til innsamling og publisering

·      Arbeida med tema og prosjekt: Segner kan vera eit utgangspunkt for, eller eit element i tverrfagleg arbeid i skulen: Norsk, musikk, samfunnsfag, natur- og miljøfag, kristendomskunnskap og kunst og handverk.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

       

Segnsjangeren i didaktisk perspektiv

 

BB og NTØ: Eldre utgreiingar

SEGNSJANGEREN

(I teksten nedanfor gir me att ein del døme på segner, men det vert også vist til andre segner som du finn i Segner i Sunnhordland eller Segner i Nord-Rogaland. Sjå segnsamlingane for kommunane eller den felles segndatabasen.)

 

Definisjon

Ei segn er vanlegvis ei kort, oftast ein-episodisk munnleg forteljing som har levd på folkemunne. Segnene tek til vanleg utgangspunkt i noko merkeleg, minneverdig eller uvanleg knytt til eit naturfenomen, ein person eller ei hending.

Det er det uvanlege som gjer at folk interesserer seg for fenomenet, snakkar om det og undrar seg over det. Dermed oppstår også behovet for å finna forklaringar på det merkelege.

Samstundes har segna rot i kvardagslivet og lokalmiljøet. I sentrum kan det stå ein historisk person eller ei historisk hending (historiske segner), ein naturformasjon eller eit namn (opphavssegner) eller eit møte mellom menneske og noko overnaturleg (mytiske segner).

Liksom moderne segner seier noko om korleis folk tenkjer og kva haldningar folk har i dag, fortel dei eldre segnene på same måte noko om korleis menneska såg på verda i eldre tider. Jf. figur over norrøn tru.

 

Er segnene sanne?

Segna gir seg ut for å vera sann. Dei overnaturlege innslaga i forteljinga er uttrykk for levande folketru, eldre eller moderne. Det er blitt sagt at ei segn er folketru i diktarisk form. For å gjera segna truverdig vert det ofte gitt presise opplysningar om tidspunkt, kvar hendinga gjekk føre seg og opplysningar om namn på personar og stader.

Folk i dag vil ikkje tru på det ei tradisjonell segn fortel på overflateplanet. Ein vil ikkje oppfatta segna som objektiv sanning (vitskapleg sann), dvs. ei sanning som kan etterprøvast.

Likevel vil menneske i dag kunna fortelja om opplevingar (t.d. møte med gjengangarar) som dei trur fullt og heilt på, men som ikkje kan etterprøvast. Då talar me om subjektiv sanning. Slike sanningar vil vera kultur- og tidsbestemte. T.d. ville ein for 200 år sidan kunna seia at ein har sett ei hulder. I dag vil ein kunna seia at ein har sett eit vesen som landa med ein UFO.

Ein kan også tala om sanning på eit anna plan, nemleg metaforisk sanning, dvs. ei biletleg framstilt sanning. Dette er ei sanning som ikkje ligg på overflata av teksten, men i underteksten. Dvs. at ein finn fram til denne sanninga berre ved å tolka teksten, slik ein tolkar fiksjonstekstar (litterære tekstar). Huldra eller bergtakinga kan då vera ein metafor for ytre og indre krefter mennesket vert stilt overfor. Utburden kan vera ein metafor for den angst og det vonde samvitet som både mora og samfunnet føler for barnemordet.

Dersom me les eller lyttar til segnene på denne måten, vil dei ikkje skilja seg så mykje frå eventyra eller andre litterære tekstar. Om ein altså ikkje trur på det segna konkret fortel, kan ein tru på ’poenget’ i segna, dvs. haldningane og meiningane som er innebygd i teksten.

 

Skilnaden mellom segn og eventyr

Eit eventyr gir seg ikkje ut for å vera sant. Sjølv om eventyr og segner kan byggja på den same folketrua, har ikkje eventyra det same festet i lokalmiljøet og livet der som segnene har.

Eventyra er til vanleg lengre og meir kompliserte enn segnene ved at eventyra inneheld fleire episodar, situasjonar og personar. Når dei likevel er forholdsvis lette å hugsa, heng det saman med det formelpreget dei ofte har. Denne eventyrgrammatikken vert beskriven i episke lover og ulike modellar for handling som t.d aktantmodellen og kontraktmodellen.

Segnene er oftast korte og skildrar til vanleg berre ei handling eller ein episode. Dei har ikkje same formelpreget som eventyra, og dei får dermed større variasjon i oppbygnad og handling. Sjølv om segnene også har visse mønster både i struktur og stil, er variasjonsbreidda større enn i eventyra. Det gjer dei meir krevjande å hugsa.

 

Strukturen i segnene

1 Innleiinga:

Tid- og heimfesting

Segnene har gjerne følgjande oppbygnad: innleiing, dramatisk episode, avslutning. Når det gjeld innleiinga, begynner ofte segna med at forteljaren fører tilhøyraren inn i ein kvardagsleg truverdig situasjon frå arbeidsliv i skog og mark, på sjøen, i heim og tun, i kvardag eller fest. Truverdet vert styrka ved at forteljaren tidfester og heimfester handlinga og namngir personane.

 

Noko merkeleg eller uforklarleg

I den kvardagslege ramma vert det så ført inn noko merkeleg som gjer situasjonen minneverig. Det kan vera ein merkeleg person, eit underleg naturfenomen eller ei uvanleg hending. Dette merkelege eller avstikkande må forklarast. Segna kjem då inn som ein forståingskategori, ein måte å forklara og forstå røyndomen på. Ein kan illustera dette med segna ’Ku-byte’ frå Tysvær. Det er ein gammal mann på Nedstrand som fortel:

 

Ku-byte

Då ho mor mi var jente, tente ho på Leirang og var budeie. Når ho var ute om kveldane, kunne ho tidt høyra at det lét i ein haug som huldrene budde i.

 

Så var det seint ein kveld ho mor var i fjøset og skulle mjølka. Då kom det ei kjerring inn til henne; det var ei huldre-kjerring, og ho sa: «Bytt !» Mor mi skjøna seg ikkje på dette, og ho sa ingen ting; men då ho kom inn, fortalde ho det til husbonden. Han sa då til henne mor, at om det skulle henda ein gong til, så skulle ho svara: «Bytt!»  «Ho vil byta ku med oss, og det skal ho få,» sa husbonden.

 

Kvelden etter kom kjerringa att. Då ho var kommen innfor døra, sa ho: «Bytt!» «Bytt!» svara ho mor, og då gjekk huldrekjerringa.

Morgonen etter var ei ku kommen bort ; men på same båsen stod ei stor ven brandsidete ku.

Husbonden var underoffiser. Han tok sabelen og gjekk til fjøset, og der hogg han tre hogg i dørstokken. Då fekk dei høyra huldrene, at dei sa: «Me lyt flytta herifrå no, men me flytter ikkje lenger enn til Kalshamar.» Det var eit fjell i utmarka deira.

Dette er sant kvart ordet; for ho mor fortalde det, og ho laug aldri.

 

I andre segner kan forteljaren nærmast gå rett på sak ved å presentera det merkelege først, berre med ei minimal identisering av stad, slik som i ‘Ormen i Litledalsvatnet’ frå Etne: «I Litledalsvatnet var det ein orm som var så svær at om vinteren slo han isen sund, så det ikkje fekk leggja seg is på vatnet medan han var der.....»

 

2 Handlinga:

I eventyrgrammatikken kjenner me ’dei episke lovene’ til Olrik. Innslag av desse episke lovene finn me også i segnene.

 

Einskap i handling

Segner skildrar til vanleg berre ei handling eller ein episode (’Øyken stritta mot’ frå Suldal), eitt fenomen (‘Gygra-revæ’ frå Austevoll), ein person eller eit vesen (‘Hinkapelo’ frå Kvinnherad).

 

Øyken stritta mot

Ein mann frå Fatnes kom ein gong frå Slettedals-stølen med øyk og kløv. Då han var kommen eit stykke på heimvegen til ein stad som heiter Klyv, då laut han over ein bekk. Men øyken stritta imot så han ikkje kunne komma fram. Då han så såg seg tilbake, hadde han inga kløv; ho var avteken og sett ned på marka. Han la kløva på og fór heim; men han sa det sidan at han var stø på det var huldrene som hadde lyft ho av øyken.

 

Den sceniske totalslova

Dei fleste segnene i nedskriven form har sceniske innslag i form av replikkar eller dialogar. Ofte vert høgdepunktet understreka ved scenisk framstilling som i segna ‘Utburden i Vekslio’ frå Fitjar. I andre segner kan scenisk framstilling vera dominerande slik tilfellet er i ‘Florfltten’ frå Stord. Etter den sceniske totalslova er det berre to aktørar som samtalar. Dette ser ut ser ut til å gjelda i segnene som i eventyra.

Utburden i Vekslio

Ei kvinne hadde fått eit barn, men drepe det utan at det var døypt og grave det inne i ein hidlar (Vekslihidlaren). Seinare høyrde dei ofte eit fælsleg skrik på den staden «Vekslitrollet». Ein gong kom ein mann forbi staden i mørkret og vart gripen i trøya av ei barnehand. Han høyrde då tydeleg at barnet sa: «Døyp meg eller eg drep deg». Mannen auste då vatn i sanden med dei orda: «Eg døyper deg på ei von, anten Guro eller John.»

Etter den tid høyrde dei ikkje meir til det.

Konflikt

I dei fleste segner er konflikt og resultatet av konflikt kjernen i segna. Det kan t.d. vere konflikt mellom ulike vette, mellom ulike menneske, menneske og vette, eller meir generelt mellom gode og vonde krefter. Ein slik konfliktdimensjon kan tolkast inn i mange segner. Segna ’Ri på are’ frå Vindafjord illustrerer ein slik kamp mellom vonde og gode krefter:

 

Ri på are

Der var eit brudefølgje frå fjellbygda som skulle ri til kyrkje gjennom bygda. Så kom risen i Husafjedlet og ville ta dei. Men så var det ein liten fugl som kviskra:

Ri på are

og ikkje på berje har’e

so e du berga og utan fare

Så reid brudefølgjet inn på ein åker og slapp unna risen.

 

3 Avslutninga

Moral

Av og til kan det liggja ein moral i forteljinga. Det er tydeleg i segna ‘Dei underjordiske som ville bu på stølen’ frå Etne. Bonden som ikkje fylgjer gammal skikk og held seg for lenge på stølen med buskapen sin slik at huldrefolket ikkje får flytta inn, møter motgang. Når han derimot fylgjer sed og skikk for bruk av utmarka, går det han vel. Slik vert den merkelege medgangen og rikdomen denne denne bonden seinare får, forklart på ein overnaturleg, men logisk måte. Ei anna segn med tydeleg moral er forteljinga om ’Huldrefolk på Maurangsnes’ frå Kvinnherad.

         Huldrefolk på Maurangsnes

I gamle dagar kom det ein gong heim til garden Maurangsnes i Kvinnherad åtte huldrefolk og bad om brød. Folka på garden trudde det var fattigfolk og spurde om dei ikkje trong anna enn brød. "Nei," svara huldrene, "vi har alt anna unntatt brød. Gje oss derfor brød, så skal de få igjen masse korn, gras og poteter." "Er de såpass til folk, så har de brød òg då," sa den vantru husmora. "Kom igjen i haust, då skal de få." Huldrene vart sinte og sa at dei heretter i lange tider skulle få lite både av mjølk og korn.

 

Husmora fekk då mistanke om kven dei var og spurde: "Kanskje de er huldrefolk, de då?" "Ja, det er me," svara dei, og borte blei dei. Sidan angra folka at dei ikkje hadde gjeve huldrene noko. Men etter den tid har folket på Maurangsnes alltid vore gavmilde mot fattigfolk. Dei har heller ikkje mangla mjølk, flesk eller andre matvarer. (bb/ntø)

 

Forklaringar

Forklaring er eit sentralt trekk ved mange segner. Forklaringa kjem gjerne i avslutninga, men det kan vera like naturleg å sjå på heile forteljinga som forklaring. Forklaringa kan t.d. gjelda motgang eller medgang, naturfenomen og stadnamn.

 

Forsterking og stadfesting

Det hender også at forteljaren rundar av segna med ei ekstra forsikring eller vitneføring for å styrkja truverdet til segna. Det kan skje ved å visa til truverdige folk slik som i segna om ‘Sjøormen i Litledalsvatnet’: «Det var mange som såg ormen. Medan han var i vatnet, var det jamt storfolk og tilreisande der oppe og såg på han». Det kan òg gjerast ved å visa til meir allmenne og kollektive erfaringar i formuleringar som «etter den tid høyrde dei ikkje meir til det». Slik sluttar segna ‘Utburden i Vekslio’ ovanfor. I segna ’Ku-byte’ vert sanningsinnhaldet underbygd ved å visa til ein truverdig person: ’Dette er sant kvart ordet; for ho mor fortalde det, og ho laug aldri.’

  

Forsterking og stadfesting skjer også ved å knyta hendingar i fortida til notidig røyndom. Reint konkret kan det vera ein stein ein framleis kan sjå eller ein rikdom som fraamleis finst slik som i segna ‘Florfløtten’ frå Stord som sluttar slik: «Etterkommarane hans Bjødne bur endå på garden og er den dag i dag rike folk».

Forsterkande vitneutsegner av dei typane me har nemnt, kjem til vanleg som eit haleheng til forteljinga. Slike tillegg vert med ei fagnemning kalla ‘koda’ som tyder hale.

  

SEGNTYPAR: INNDELING ETTER INNHALD

Dei eigentlege segnene, fullsegnene, vert etter innhald delte i tre hovudgrupper:

 

I Naturmytiske segner

Mytiske segner fortel om krefter og vette utanfor oss. Basisen for forteljingane er trua på at naturen er ein mytisk plass der det finst overnaturlege vesen.   Utgangspunktet kan vera historisk, men det berande elementet er førestellingar om overnaturlege fenomen og vette. Ein kan kategorisera dei overnaurlege fenomena og vetta på ulike måtar. Ofte nyttar ein eigne overordna kategoriar som land-, vass- og luftvette. Me har valt ei litt anna inndeling.

 

Underjordiske vette

Til dei underjordiske vetta høyrer huldrefolket (haugfolket, tussane, underjordiske, hittfolket) og dvergane. Det finst svært mange segner om huldrefolket. Som døme viser me her til segna ‘Huldrebryllup i Bråhau’ frå Etne. Eit ekstra poeng i denne segna er den magiske hatten som gjer ein usynleg:

Huldrebryllup i Bråhaug

Før i tida hadde folket på Auestad kvernene sine borti Kaldheimsdjuvet og måtte då gå forbi Bråhaug der det alle dagar har vore kjent at dei underjordiske budde. Det var då ikkje sjeldan at dei som var og mòl og andre som gjekk forbi Bråhaug ved nattestider, høyrde både song og spel inne i haugen, men det var sjeldan ein fekk sjå dei eller snakka med dei. Dette fekk likevel ein mann her på garden oppleva. Det var ein som var i slekt med «Gamle-rotta». Det var visst bestefar eller bror hans.

Han kom frå kverna ein sein kveld og skulle nett forbi haugen. Då høyrde han det ropa der inne: «Til bryllups! Til bryllups!». «Å, la meg få vera med!» ropte bonden. No blei det eit fælt leven inni haugen, for somme ville ha han med, men andre ikkje. Det blei då bestemt at han skulle få vera med.

«Men eg har ikkje hatt!» ropar bonden. «Å, han kan få låna den gamle hans far!» svarte det frå haugen. No bar det av stad til bryllaupsgarden. Bonden som trudde dei skulle i bryllaup til dei underjordiske, blei svært forskrekka då han såg at det var til vanlege kristne folk dei skulle. No kom det vel med at han hadde «palehatten», for då var han usynleg, må vita.

På den tid brukte dei i bryllaup nokre store tinnsmørkrus med store lòk som kasta svære skuggar på bordet når ein opna dei. I ein av desse skuggane var det at eit svin av ei hulder ville ha føre seg mykje meir enn sømmeleg var, slikt som kristne folk brukar å driva med på vetlahuset. Bonden som såg dette, sette i ein gapskratt. Men då var huldrene sinte, og hemnen let ikkje venta på seg. For brått var «palehatten» som blåsen av han, og no sat han der synleg for alle midt blant gjestene, i sine eigne fillete og mjølete kle så både han sjølv og gjestene vart forskrekka. Så snart han kom til sans og samling igjen, fann han det best å forsvinna jo før jo heller.

Det er meir sparsamt med segner om dvergar. Her er ei forteljing med ein dite frå Ølen:

Dvergsmi

På garden Innbjoa veks det ut ein slags stein av berget, tjukk som ein finger, blank og gjennomsynleg. Det er som han er kunstferdig slipt med fire fem eller fleire kantar. Bøndene kallar han dvergsmi. Det kjem kanskje av den gamle overtrua at dvergane som budde i berget, smidde dei.

Andre naturvette på land, i vatn og i luft

Til slike vette høyrer troll, trollkjerring eller gyger, rise, sjøorm, havfrue, nøkk, fossegrim, drake. I segna ‘Sjøormen i Reinsvatnet’ frå Sauda finn me døme på eit slikt vette.

 

Sjøormen i Reinsvatnet

I Reinsvatnet var det i gamle dagar ein stor orm. Ofte gjekk han på land og tok då gjerne med seg eit fe med seg ned i vatnet; folk som hadde beite der ikring, leid mykje skade på den måten.

Ein dag tok han seg føre å renna heilt til sjøen. Først for han av til eit vatn som er lenger nede i Tengesdal-heia. Sidan for han lenger nedover. Då han var kommen nesten til sjøen, måtte han gjennom ei trong smette som dei kallar Klype. Der vart han ståande fast. Ein mann frå hi sida av fjorden såg dette uhyret som hang ned med fram-enden. Så tok han børsa og rodde over og sette ei kule i den fæle skrotten. Ormen sette då bakenden i vêret og velte seg framover, så han kom ned på ei slette; men då daua han.

Sidan grov dei han ned, og over ormen lødde dei opp ein stor mur som enno syner.

 

Neste segn frå Kvinnherad er ei av dei få som handlar om flygande vette:

Gardsbonden og draken

For ikkje så lenge sidan - og kanskje enno - trudde dei på eit vette som vart kalla gardsbonden. Når dei ikkje pirra opp den gamle særlingen og plaga han, verna gardsbonden mot huldrer, nissar og dragar så det ikkje hende menneske eller dyr noko vondt. Gardsbonden likte godt å få ro. Om torsdagskvelden t.d. måtte dei ikkje ståka, ikkje spinna eller laga nokon støy; for stakkars hus om han kom laus. Enno brukar gamle kjerringar den skikken å setja rokken på eit åklede for at han ikkje skal laga lyd.

Tøris Landa var ein gong til fjells, og då natta fall på, kom ein gapande drake med sju hovud og ville sluka han. Gardsbonden høyrde skrika frå Tørris og var snart på kampplassen. Det vart eit basketak som enda med at draken sprakk. Sidan gjekk Tørres kvar julaft med ein stor ølbolle bort til ei stor innhol tunderbjørk der gardsbonden budde.

Gardvette

Nissen er først og fremst knytt til gardstun (husnisse, gardnisse, fjøsnisse, gardsbonden, tuftekallen) og var visst vanleg på dei fleste gardane før i tid. Han kunne vera hjelpsam om han fekk godt stell slik som i segna ovanfor og i den følgjande segna frå Øvre Litlabø på Stord:

Nissen på Øvre Litlabø

I det gamle tunet stod ein stor stuva-ask. Han var innhol, og hadde ei opning i eine sida. I denne asken budde nissen. Til vanleg laut han berga seg sjølv som best kan kunne. Men til julehelga måtte han få noko ekstra godt attåt, av folka på garden. For det var best å stå på god fot med nissen, om det skulle gå godt med folk og fe.

Difor fekk han eit fat med graut til jul, innsett i asken (så seint som 1890). Og me såg ikkje anna enn at det vart oppete!

 

Men nissen kan også opptre om bord i båtar og varsla då ofte ulukke som i denne segna frå Austevoll:

Nissen

Nissen heldt seg også om bord i fartya når det sto vel til. Rømde nissen, stod det ei ulykke føre. Ein gong - fortel dei - var det eit farty som låg på ei hamn som ikkje kunne få ankeret opp. Då dei skulle sjå utabords, sto det ein liten mann og spente i fartysida og heldt kjettingen. Men då dei såg han, sleppte han taket og stupte seg i sjøen. Då fekk dei opp ankeret. Men det gjekk ikkje vel med dei. Dei såg aldri det fartyet meir.

 

Attergangarar

Attergangarar er draugen, utburden, uhemingen, deildgasten, oskereia eller julereia, og den evige jøde. Her er to av dei meir spesielle gjengangartypane; ’Den evige jøden’ er frå Austevoll, ’Deildegasten ’ er frå Stord.

 

Den evige jøden

Det vert fortalt at den evige jøden ein gong vitja folket i Stolmastova. Han var så annig på å koma vidare at han hadde ikkje tid til å setja seg ned, men måtte stå medan han åt maten som dei sette fram.

Deildegasten

På Stord budde det for ei tid sidan to naboar som levde i stadig kiv og strid med kvarandre om grenselina mellom eigendomane sine. Så døydde den eine av naboane utan at dei hadde blitt samde om dei uklare grenselinene.

 

Ein søndagsmorgon ei tid seinare ser den gjenlevande av dei to gjenferdet av naboen gå omkring på marka. Han stogga ved kvar merkestein, såg på dei ei stund og prøvde å flytta dei inn på marka til grannen. Det verka som han ikkje fekk det til. Etter nokre minuttar var det som gjenferdet sokk i jorda og vart borte.

 

Bibelske figurar

Som bibelske figurar reknar me t.d. Vårherre, englar og den vonde. Eit eksempel på dette finn me i segna ’Openberringa’ frå Kvinnherad. Nedanfor følgjer ei dramatisk segn frå Etne som inneheld både bibelske figurar og døme på omskaping:

Då skjønte ho og kva mann det var.

Det var ei kone ein gong som plent skulle over ei elv, men ho kunne ikkje koma over. Så kom det ein mann og han lovde han skulle setja henne over, dersom han fekk det ho hadde under beltet. Jo, det kunne han gjerne få, sa kona, ho trudde ikkje det var noko. Men om ei tid forsto ho at ho gjekk med barn, og då skjønte ho og kva mann det var, som hadde sett henne over elva. Ho gjekk då til presten og klaga seg for korleis det stod til. Presten lova då at han skulle gjera kva han kunne når den tid kom.

Det var ein gut kona fekk, og då han var så stor han kunne snakka, var og den tida komen at den vonde skulle henta han. Den natta sette presten guten oppå altaret og gav han ei brakebuske med mange bær på i handa, og same kva som hende, og kven som kom, skulle han berre seia:

«Eg pitla på bæro små, som Jesus sjøl sette krossen på.»

Guten så gjorde. Den vonde kom og prøvde seg på allslags måtar. Han synte seg i allslags skapnader, stundom som faren og mora til guten, stundom som presten, som fæle dyr, men det hjelpte ikkje, guten sat lik roleg å berre sa:

«Eg pitla på bæro små som Jesus sjøl sette krossen på.»

Til slutt var det som kyrkja kom i loge og ville brenna opp, men guten sat like roleg då og. Då presten tidleg andre dagen kom og lyfta han ned frå altaret, skreik guten som om dei tok livet, for han trudde det var den vonde som tok han.

  

Hamskifte og omskaping

Mest kjend av slike hamskifte er kanskje varulven, men i denne segna frå Suldal skaper eit menneske seg om til bjørn:

I dyreham

Somme menn kunne skapa seg om til dyr. Me kjenner såleis til korleis den namngjetne Pilt-Ola Sangesand hadde ord for å kunna skapa seg om til bjørn. Folk hadde fleire døme på at dette var sanning.

På fjellgarden Hjorteland budde det ein gong ein mann som kunne meir enn folk elles. Mellom anna kunne han gjera seg om til bjørn. Det hende såleis ein kveld at det gjekk nokre bukkar oppe i Gullingnuten. Fleire såg desse dyra deroppe og kjende dei. Men ein vilde venta til neste dag før ein henta dei heim.

Men morgonen etter var bukkane borte. Ein fann korkje holl eller hår av dei. Men då ein såg inn i munnen på Hjortelandsmannen, synte det seg at det sat ferskt bukkekjøt mellom tennene på han. Då skjøna alle kva som hadde hendt med bukkane. Då var det ikkje lenger mogeleg å tvila.

 

Spådommar eller varsel

Ein god del segner inneheld spådomar eller varsel om ulykker. Eit segnfragment eller ein mytisk dite om Agdesteinen på Stord spår ulykke og undergang:

Agdesteinen

Agdesteinen ligg fram på bergkanten , og ei gamal segn seier at når steinen ramlar utføre, skal verdi forgå.

 

Segna ’Jomfru Marias synål’ fortel om ein likande spådom som er knytt til bautasteinen som står ved Olavskyrkja på Avaldsnes.

 

Magi

Magi er knytt til magiske hjelpemiddel som stål, krossar og krossteikn eller faste formularar. Mange av desse segnene er knytt til folk som kunne lækja:

 

Han stemte blod med ord

I Etne budde det ein smed frå Telemark, og han heitte Reiar. Han stemte blod med ord. Ein gong lét han meg få greie på formularen som lyder slik:

Stå-å, stå blo,

stå i fjæra og flo

stå i den treeinige guds navn

gud fader søn og helligånd

 

Ein gong var det ein hest som hadde skadd seg under kjøring og blødde. Reiar sa til eigaren at han ikkje kunne hjelpa han fordi han hadde banna då det skjedde. I så fall måtte han ha brukt ein annan formular, det ville han ikkje gje seg inn på.

 

Mange av segnene med magisk innhald dreiar seg ofte om svart magi knytt til Svarteboka. Her er ei segn frå Tysvær som fortel om ein prest som kunne meir enn sitt gudsord.

Presten med svarteboka

Hr. Lars på Nedstrand var ein dugande prest. Han hadde lært svarteboka, så han kunne henne både framlengs og baklengs. Om natta hadde han jamt ærend til kyrkja. Då låg prestkona åleine og fekk ikkje sova; ho var redd for mannen. Ein gong hadde ho fått drengen til å ha seg bort på kyrkjegarden; då kunne han kanskje få sjå kva presten tok seg føre. Og kunne han så med same få setja ein støkk i presten, så han ikkje skulle vera så ivrig etter å fara såleis ute om nettene, så var det ikkje henne imot.

Då presten kom til kyrkja den kvelden, såg han eitkvart som leda på seg innfor kyrkjegards-grinda. «Er det folk?» ropte presten; men det tagde som muren. «Er det folk, så svar,» sa presten ein gong til. Enno kom det ikkje ein knyst. Då tok presten til å mana, og drengen stod snart til knes i jorda. Då spurde presten endå ein gong om det var folk; men det kom ikkje svar. Presten heldt då på å mana, til dess drengen stod til magen i

jorda. Endå ein gong spurde presten kven det var; men det kom ikkje svar, og så mana han drengen nedi til halsen. Då vart drengen redd; han ropte ut og sa kven han var. «Korfor sa du ikkje det før?» sa presten; «no er det for seint, eg kan ikkje få deg opp att. Det einaste eg no kan gjera for deg, er å mana deg ned under jorda.»

Så gjorde han det, og dei såg aldri meir til drengen.

Men den flekken som han sokk på, har alltid halde seg våt sidan; det var reint som eit myrhol. Dei køyrde mange lass med mold inn; men flekken heldt seg like blaut.

 

II Historiske segner

Historiske segner fortel om merkverdige ting som har skjedd i fortida. Dei har namngjevne personar eller historiske hendingar til hovudemne. Desse segnene gir seg ut for å vera sanne og kan nok ha ei sann kjerne, sjølv om det ikkje treng vera nett slik som segna fortel. Det kan vera ein kjend person eller ei hending interessa samlar seg om og som gjer segna levande. Historiske segner inneheld gjerne også mytiske drag.

 

Rikshistoriske segner

Rikshistoriske segner fortel om kongar, krigar, uår, pest o.s.b. Men desse segnene er gjerne knytte til ein lokal stad og det historiske vert framstilt og konkretisert gjennom personar frå lokalmiljøet. Det finst fleire historiske segner om Olav den heilage. ’Hailag-Olavs kamp med trolla i Mauranger’ er døme på ei slik segn.

Svartedauen gav og opphav til mange segner. Mange av dei har same motiv som den kjende segna om Jostedalsrypa, t.d. denne frå Kvinnherad:

Svartedauden

Svartedauden herja svært i Kvinnherad. Ja, så gale var det at i Omvikdalen var det berre ei jente igjen, og i Skånevik var det ikkje betre; berre ein einaste gut var att der. Det vert fortalt at han rømde til fjells og der flakka han omkring åleine og forlaten. Endeleg kom han så langt at han kunne sjå ned til Omvikdalen. Der såg han røyk stiga opp av ein skorstein. Han gjekk då ned dit og der fann han den jenta som hadde overlevd i Omvik. Dei to gifta seg med kvarandre og levde både vel og lenge.

  

Sjukdomen kan og bli personifisert som ei gamal kone som fer omkring med soplime og rive. Der ho raka, slapp somme frå pesten, men der ho sopa, døydde alle:

Svartedauden i Suldal

I Suldal trudde folk at svartedauden var ei gammal kjerring som fór bygda kring med ei rive i den eine handa og ein lime i hi. Der ho då brukte limen, der døydde alt; men der ho raka med riva, fekk somt leva; for det var alltid eitkvart som vart liggjande att av di det smaug mellom tindane.

Då sotta var kommen så langt opp i dalen som til Osen, då laut ho ha skyss over Lågen til Stråpa; men ingen var lysten på å skyssa henne. Jau, så var det ein gammal mann som var kommen på at han helst ville døy. Så baud han seg til å skyssa. Han tok kistekleda på seg og rodde over etter kjerringa; men då var ho så mild av seg at ho brukte riva på Stråpa. Den gamle mannen som hadde ført henne, fekk leva og fleire med han.

På Berge døydde alt så nær som ein liten unge. Ein dag kom ei ku ut på Vikebakkane og rauta så fælt. Då gjekk folk der opp og ville sjå kor det sto til, og då fanst det ikkje andre levande folk på garden enn denne vesle ungen.

I Kvildal var det ikkje meir enn tre rykande skorsteinar. Og sameleis var det i dei andre grendene. Berre ei hende stova stod der her og der som det rauk av.

 

Bygdehistoriske segner

Bygdehistoriske segner fortel om personar og hendingar som er kjende innafor eit meir avgrensa geografisk område. Dei fortel om folk som på ein eller annan måte har merkt seg ut lokalt slik som kjemper, prestar, futar, fredlause og og særlege hendingar og ulukker. I denne kategorien finst det svært mange interessante segner. Segna om Hinkepelo er eit sterkt sosialhistorisk dokument frå Kvinnherad på 1800-talet.

Hinkepelo

Såleis kalla dei ei jente som for lenge sidan budde på garden Nerhus i Austrepollen. Namnet "Hinkepelo" skulle ho nok ha fått fordi ho stadig gjekk og hinka eller halta. Hennar rette namn var nok Ingebjørg, men dette blei sjeldan brukt, kan ein skjøna. Ho skulle elles vera ei underleg "krekse", seiest det, som mest heldt seg ute i urdholene og i skogen og var sjeldan heime. Jamvel kunne ho sitja ute heile natta og steikja brød i måneskinet, idet ho let vel om at det "tyskja" så godt av månen.

Då mora gjekk med henne, skulle ho ein gong sjå ein rev framfor seg, og såleis kom då dottera til å få revenatur. Mistenksam og kveppen var ho og, og når ho ikkje ville at folket skulle vita kor ho gjekk hen, så snudde ho skorne sine slik at helen stod fram. Det var inkje råd til å få henne til å liggja heime korkje vinter eller sommar. Det kunne av og til vera ei julaft; men då måtte dei skjenkja henne godt og dertil fara svært varsamt med henne. Men då kunne ho og ha mange underlege ting å fortelja om: huldrer, dauingar og meir slikt. Særleg hadde ho god greie på Bjødlurebasen; for ho hadde funne han liggjande i ei ur. Han hadde store sølvknappar i trøya si. Då ho ville ta knappane, sa han: "Rør meg ikkje! " Etter den tid var ho meir redd enn før.

Mange posar og byltar hadde ho samla i hop, og desse var ho utruleg redd for. Ein dag ho var komen utanfør bøgarden på Gjerde, gjekk to jenter opp på ein skukk for å sjå i byltane hennar; men ikkje før hadde dei løyst på banda, før ho var over dei og jaga dei vekk. Sidan paste ho betre på og heldt seg noko meir heime.

Ho blei ikkje så fælt gammal. Ho hadde ein bror i Bergen, og då ho ein gong kom der for å helsa på han, blei ho drepen av smågutane. Dei slo henne i hel med stein. At "Hinkepelo" måtte leva eit slikt hardt liv som ho gjorde, viser at kulturen og slike nymotens ting som asyl og sanatorium var det ikkje så mykje av i dei dagar som no, elles hadde ho ikkje tronge om å gå slik, stakkar.

 

III Opphavssegner

Opphavssegner forklarer naturfenomen, stadnamn og sjeldsynte gjenstandar.

Mange særmerkte naturformasjonar har ofte ei segn knytt til seg som forklarar korleis landskapsforma er blitt til. Det er mange slike segner i Noreg som t.d. segna om Jøtulhogget og segna om holet i Trollhatten. Kvar einskild bygd og by har også sine forklaringssegner. Frå Sunnhordland og Nord-Rogaland kan me nemna segnene om Hovaneset på Stord, Gygra-revæ i Austevoll og Jøtulbrua i Fitjar. Me tek med ei segn med same motiv som den vidgjetne segna om skarvane på Utrøst der det dreiar seg om eit land som dukkar opp ute i havet:

 

Korleis Utsira vart til

Ein gammal mann frå Kvilhaug fortalde dette ein gong for mange år sidan:

”Veit de gutar korleis Sira vart til? Jau, det skal eg fortelja dokke. Sira heng’e på ein tolekniv.

Ein mann frå Åkra låg ein dag vestpå sjøen og prøvde fiskelukka. Han sat i båten med ryggen mot vest og andletet inn mot land. Brått snudde han hovudet for å spytta, og han trudde mest ikkje sine eigne augo då han såg at eit stort land hadde komme opp or havet bak han. Han skjøna straks at landet ikkje hadde komme opp på nokon naturleg måte. Difor drog han augo til seg att og torde ikkje sjå på det. For han visste at dersom han såg

på det, ville landet siga i havet att med ein gong.

Han tok méd på Karmøylandet og rodde mot den ukjende øya med ryggen til. Då båten skura i strandsteinane, tok han opp tolekniven sin og kasta han inn på land bakover herdane. Då vart landet hangande. Det var Sira.”

 

Når merkelege fenomen skal forklarast, grip forteljaren til folketrua i mangel på andre forklaringsmodellar. Då vert det ofte slik at overnaturlege vesen som troll og risar har vore på ferde. Men stundom kan det også vera historiske personar, som t.d. Heilag-Olav, som er opphavet til fenomenet. Slik ser ein ofte ein slektskap mellom opphavssegnene og dei mytiske og historiske segnene.

Rundt om i bygdene finst det mange forunderlege stadnamn som vekker fantasien og krev ei forklaring. Namneforklaringa kan ha si rot i folketru så som Huldrahaugen, og Hullastovo, eller i arbeids- og kvardagsliv slik som segna om Kakehillaren, og segna om Fleskhaug frå Kvinnherad som me gir att her:

Fleskhaug

I 1750-åra var ein gjetslegut utpå Landa som heiter Ola Ljosmyr. Ein fin solskinsdag medan sauene og geitene beita innunder Kleivo, tok Ola nisteskreppa si med seg og la seg i ein haug som ligg mot sola. I skreppa som var av skinn, hadde han flatbrød, poteter og spekeflesk. Ola låg til han sovna, og geitene kom rundt han. Skinnskreppa som truleg var godt salta både av sild og flesk, vart eit godt funn for geitene. Dei reiv og sleit

både skreppa og flesket, og då Ola vakna, var berre fillene att. Sidan den dag var haugen kalla Fleskhaug.

 

Spesielle gjenstandar eller eignelutar som merkjer seg ut ved at dei er sjeldne, vakre eller verdfulle kan vera omspunne med segner. Me finn mange døme på dette. Me kan nemna segna om Russakista i Vik i Fitjar, segna om ringen i kyrkjedøra på Grindheim i Etne og segna om sølvbeltet frå Skåre i Haugesund:

Sylvbeltet

På Veste eller ein annan gard i Skåre kom kjerringa i huset ut i kjøkenet ein morgon tidleg og skulle kveikja lyset. Då fekk ho sjå ei huldrekjerring som sat i grua og reivde på ungen sin. Med same husmora kom, reiste huldrekjerringa seg opp og gjekk sin veg, og ut kom ho endå husmora ikkje kunne sjå at ho lét opp døra.

Med det same huldra reiste seg, sleppte ho ned linden, så han vart liggjande på golvet. Då ropte kjerringa til henne: «Ta opp linden din, kone!» Men huldra svarte ikkje og såg ikkje tilbake ein gong, berre gjekk. Husmora tok ein byrtekjepp og skvette linden oppi grua. Sidan gjekk ho inn att og la seg.

Seinare på morgonen då det hadde lysna så mykje at ho kunne klara seg med dagslyset, stod ho opp att og gjekk ut i kjøkenet. Det første som ho såg etter, det var linden; men han låg ikkje lenger i grua; men på den same staden låg eit gildt sylvbelte. Det kunne ho skjøna skulle vera ei gåve til henne, og ho tok det til seg. Det same sylvbeltet skal vera der på garden den dag i dag.

Ei anna forteljing om det same seier at det var i eld-huset, og at det var budeia som fekk ei sylja av di ho hadde berga plagget til huldra.

  

 

SEGNTYPAR: OVERORDNA INNDELING

 

1 Vandresegner

Vandresegner er segner som har utbreiing ut over eit lokalt område, og som vi finn att på ulike stader, i ulike land og i ulike kulturar. Slike segner inneheld gjerne allmenne førestillingar som kan ha halde seg opp mot vår tid. Dette allmenne innhaldet er grunnen til at dei har kunna spreia seg så vidt.

 

Det at segner kan slå rot og blir tekne alvorleg i mange ulike miljø heng saman med at folk søkjer støtte i folketrua og andre segner når ein skal finna forklaringar på merkelege fenomen. Vandremotiva vert såleis nytta som mønster og materiale når ein formar ut eigne forklaringar. Motiva i vandresegnene har hatt stor gjennomslagskraft. Frå Sunnhordland og Nord-Rogaland er det fleire døme på at merkelege naturfenomen vert kopla saman med Olav den heilage, sjølv om det knapt er historisk grunnlag for å tru at han var på alle dei stadene som har Olavs-segner. På Moster og på Karmøy var han truleg, men om han var inst i Maurangerfjorden i Kvinnherad, på Tysnes eller i Røldal, er meir tvilsamt.

Når segner vandrar, er hovudhandlinga stabil medan detaljar i innhaldet vert tilpassa lokale forhold. Det som skifter, er til vanleg namn på personar, stader og andre ytre tilhøve. Dette er dei variable delane av segna. Det som er stabilt er motivet. Døme på slike vandremotiv er: Gardsfolket som må flytta ut i jula slik at huldrefolket kan få feira jul i gardshuset. Segna ’Huldrene i Kvammen’ frå Etne illustrerer dette.

Hunden eller katten som forsvinn i inn i ei hole og kjem ut att på ein heilt anna stad. Eit døme er hunden Ylarbrand i segna ’Hunden til Olav den heilage’ frå Bømlo.

Huldrefolk som kjem til sæterjenta og pyntar henne til brur slik segna ’Huldrene tok ei jente’ frå Sauda fortel.

Motivet Olav den heilage og trollet som skulle byggja kyrkje for han, finn me i segna ‘Sigg’ frå Karmøy.

Byggmeistermotivet finst også i ‘Heilag Olavs kamp med trolla i Mauranger’ frå Kvinnherad.

Nedanfor fylgjer to tekstar der kyrkjebyggingsmotivet er kjernen. Teksten ’Moster kyrkje’ er berre eit fragment av ei segn, ein mytisk dite, nedteikna av Torleiv Hannaas med desse få orda:

Der er ei segn um eit troll som skulde byggja ei kyrkje. Dei høyrde song i fjellet: «.... i morgo kjeme Vinnfor far din med sol og maane». Eg (Torleif Hannaas) fekk ikkje rett greide paa segni daa eg var paa Moster 2.6 1914, men den gamle mannen som hev kyrkje-lyklane kunde henne visst.

Dersom me held dette fragmentet saman med ein meir utbygd versjon av byggmeistermotivet slik me finn det segna ‘Sigg’ om Olavskyrkja på Avaldsnes, så kan me tenkja oss kva den gamle mannen med kyrkjelyklane ville ha fortalt.

Sigg

Då kong Olav var ute og kristna landet, var han og på Karmøy og lærde folket Guds-ord. Før han for derifrå, ville han byggja ei kyrkje på Avaldsnes. Det skulle vera ei steinkyrkje med tårn. Då dei så tok til å byggja, gjekk det ikkje så fort som kongen ville. Så kom det til han eit troll som budde i ein haug attmed Blodteigen.

Trollet tilbaud seg å setja opp kyrkja med tårn og alt som skulle til, på ei veke; men då laut han ha sol og måne i løn, eller òg kongen sjølv. Dette lova kongen; for han tenkte at ingen kunne byggja ei kyrkje så fort. Så tok trollet til å byggja.

Det gjekk så fort at ingen skulle trudd det. Fredag var det så langt kome at kyrkja laut verta ferdig til sundag, det kunne ingen tvila på. Då visste Heilag-Olav ikkje si arme råd; sol og måne kunne han ikkje få tak i, og sjølv hadde han inga lyst på å selja seg til eit troll. Men ein ting visste han, at kunne han få vita namn på trollet, så var han berga; for når troll høyrer namnet sitt nemnt av kristen-folk, så sprikk dei. Men kor skulle han få vita namnet? Han var i større knipe enn han noka tid hadde vore.

Om fredags-kvelden gjekk han ut og var full av tunge tankar. Rett som det var kom han bort til haugane ved Blod-teigen. Han var trøytt og tung til sinns, og så sette han seg til å kvila på ein av haugane. Då fekk han høyra eitkvart som song. Det var ei kjerring som heldt på å byssa barnet sitt i søvn inne i haugen. Kongen la øyra til, og då kunne han tydeleg skilja desse orda:

«Byssa, lulla, liten kinn!

i morgo kjem Sigg, faren din,

med sol og måne til barnet.»

Den som vart glad, var kongen; han reiste seg opp med ein gong og gjekk heim att.

Då laurdagen kom, stod kyrkja fullt ferdig med tårn og alle gode greier; jutulen heldt på med kuppelsteinen.

Kongen stod og såg på, og best som det var, ropte han opp:

«Akta deg, Sigg!

eg trur snaudt den siste steinen ligg.»

Med same stupte trollet ned, så hardt at heile hovudet seig ned i molda attmed kyrkjeveggen. Han vart til ein stein, og der attmed kyrkjeveggen står han den dag i dag.

kup(p)ul (koppul) = rundstein, kuppelstein

 

2 Lokale segner

Dette er segner som ein finn berre i eit avgrensa geografisk område. Dei er så fast knytte til bestemte stader at dei ikkje har hatt lett for å spreia seg.

Døme på slike segner er segner om særeigne lokale personar, miljø og stadnamn. Eit slikt miljø er baroniet i Rosendal og segna om ‘Baron Axel Rosenkrands og Spåkjerringa’ handlar om den einaste baronen i landet. Segna ’Dømannsskjeret’ frå Fitjar kan vera ei slik lokal segn som forklarar eit bestemt namn: ’På dette skjeret støytte ein båt med tvo gjentor i. Båten kvelvde, og båe tvo drukna. Dette hende ein gong i gamle dagar.’

 

3 Kunstsegner

Kunstsegnene er vanlegvis skriftlege tekstar. Me kan skilja mellom to typar :

Den eine gruppa av kunstsegner er segner som er skrivne etter mønster av munnleg segntradisjon både i innhald og form. Det er segner som er utforma av ein namngjeven person. Stundom kan kunstsegner bli utnytta skrivepadagogisk ved at skulebarn vert bedne om å skriva kunstsegner knytte til lokalmiljøet. Døme på elevskrivne kunstsegner er 'Korleis steinane blei til' frå Hystad skule på Stord:

 

Korleis steinane blei til

Det var ein gong for lenge lenge sida at det budde nokon ekornrotter i ei hola. Det var over tusen millionar ekornrotter i landet. Og dei tålte ikkje is. Men ein dag låg mora i senga for ho synest det var så kaldt. Og ungane måtte opp og fyra i peisen. Og Slabbekatt, Rolpefjomp og Sakkebuss måtte ut og henta ved.Men da dei kom ut var det is over alt og halane deira var krølla saman. Og alle tusen milionar ekornrotter skulle ut. Både bitte små og store. Men då datt alle saman. Og der låg dei å blei mygla å blei gråe. Så den dag i dag ligg dei der som steinar.

 

Nedskrivarar som slår seg laus og diktar nye forteljingar etter segnmønster, skaper òg kunstsegner. Denne typen kunstsegner har sin parallell i dei kunsteventyra H.C.Andersen skreiv. Eit døme på slike segnskaparar er Sivert Sivertsen (f 1910) som vaks opp i Fitjarøyane. I hans oppvekst var dfolketrua framleis levande, og ungane kjende tradisjonen og fantaserte omkring dn eldreen i sin eigen leik. På sine gamle dagar har Sivertsen skrive mykje om oppveksten sin, og i den samanhengen har han også skrive forteljingar som sjangermessig høyrer heime blant segnene. Døme på dette er ‘Gubben i Håkelen’ og’Mannen i Håkelen og han på Torget’ der handlinga er lagt til Bømlo.

Mange eigentlege segner er gjenfortalde av tradisjonsberarar, men den som fortel har ein viss fridom til å gi forteljinga ein særsvip. I mange høve går gjenforteljaren eller nedskrivaren då så langt i personleg utforming at segna nærmast kan kallast kunstsegn. Eit døme kan vera når Birger Røksund frå Bømlo fortel segna ‘Kjeringehåla’ i verseform. Det same gjer Severin Eskeland når han skriv om segna ’Ådlandshornet’ frå Stord til bunden form. Me tek her med dei tre første strofene der me ser bonden som rir ut i julehelga og møter haugbuen Gråskjegg:

Ådlandshornet

Det longe hadd' kima til jolefest,

og månen på himlen lyste, -

til skogs reid Arnfinn på fljote hest,

til haugen som rikdomen hyste.

 

Med same han kom frammed huldreberg,

han «Tunskål, go' granne!» hauka,

med mæle som nådde til bein og merg.

 

Ut Gråskjegg or haugen stauka.

Med framrett hand han eit bikar baud.

«Drikk ut! og lat skjenken smaka!»

 

4 Moderne segner

Moderne segner er forteljingar knytte til eit realistisk notidig miljø, eventuelt med overnaturleg innslag, som eksemplifiserer eller understrekar viktige levereglar eller moderne folkelege førestillingar. Desse forteljingane gir oss altså eit bilete av korleis folk tenkjer i dag og kan såleis reknast som moderne folklore. Som døme viser me til fylgjande segn:

Fryktelig hevn over elskeren

En bergenser som noen dager i uken etter arbeidstid kjører ferdigbetong, kom forleden dag kjørende forbi sin bolig og la merke til at kameratens bil med soltak sto parkert der. Han stoppet betongbilen, og gikk inn i leiligheten for å hilse på. Lyder fra soveværelset ga tydelig utsagn om at det ikke var han, men konen kameraten besøkte. Uten at paret på soveværelset merket noe, gikk mannen ut av huset, og bort til kameratens bil. Han trakk taket på bilen tilbake og rygget betongbilen bort til. Så åpnet han for ferdighetongen og fylte den parkerte bilen med ca. to kubikkmeter ferdigbetong. Da elskeren skulle ta bilen var betongen blitt stiv.Bilen ble senere på kvelden slept avgårde. Forholdet er ikke anmeldt til politiet.

 

Denne historia vart slått opp på første side i Bergens Arbeiderblad (no Bergensavisen) tysdag 6. mars 1973 under overskrifta ‘Fryktelig hevn over elskeren’. Journalisten sende den gode historia si til NTB som spreidde ho til alle landets aviser. Neste dag hadde Dagbladet eit stort oppslag under overskrifta ‘Mens mannen var ute med betong’, og Politiken i København presenterte historia under ei tre-spalters overskrift: ‘2,6 tons hævn i elskovs-affære. Besvegen ægtemand i aktion med betongkanon’.

10. mars fortel Bergens Tidende at Sunday Mirror hadde bede om nærare opplysningar, og 12. mars vart historia presentert i Daily Nation i Nairobi under overskrifta ‘Concrete Revenge’. Frå Danmark telegraferte eit pressebyrå etter biletstoff. Men på det tidspunktet var historia alt dementert i Bergens Arbeiderblad. Denne historia ser ut til å stamma frå USA. I 1960 vart ho trykt i Denver Post som ei verkeleg hending, og gjennom AP spreidd utover heile USA.

Me tek også med ei anna moderne segn som på fleire måtar seier noko om vår samtid. Ho spring ut frå ein kvardagsleg situasjon slik segner plar gjera. I dette tilfellet møter me eit ektepar som skal på ferietur til Syden. Eit moralsk poeng i segna er det kan gå gale når foreldre set eigeninteressa framfor omsynet til barnas ve og vel.

Ferieturen

Ryktene vet å fortelle at et ektepar skulle på ferie til syden og avtalte med en person å ta vare på deres lille pike. Barnepiken - i noen versjoner heter det at det var barnets bestemor- rakk ikke fram før ekteparet måtte dra hjemmefra for å nå et fly. Ekteparet reiste og etterlot barnet fastbundet i en stol. Så skulle det ha skjedd at barnepiken plutselig ble syk og ble liggende bevisstløs, barnet ble sittende alene i dagevis og døde.

  

I følgje rykta meinte somme at det hadde hendt i Fyllingsdalen, andre i Vadmyra, Loddefjord eller Åsane. Det er Reimund Kvideland som fortel dette i ’Det stod i avisa’ i tidsskriftet ‘Tradisjon’ nr. 2 frå 1973.

 

Moderne segner vert i dag spreidde gjennom media som aviser, radio, fjernsyn og internett. Slike media har skapt eit globalt forteljerom slik at den same segna kan dukka opp som vandresegn i mange land. Eit døme på dette siste er ei moderne attergangarsegn frå USA.

The Swamp Girl

The tale of the swamp girl is a tragic story of a young woman trying to make her way to Columbia, South Carolina. A well dressed women was seen walking down a dark highway, in the middle of dense swampland. A couple, seeing the girl, stopped to offer her a ride. The young girl accepted the ride explaining that she was on her way to Columbia to visit her sick mother.

The couple resumed driving and talking. The wife asked the young girl a question and when she received no response she turned around and discovered the young girl had vanished.

In hysterics, the couple drove the rest of the way to Columbia. The wife was so upset her husband had to take her to the hospital. Remembering the address that was the young girls destination, the husband made his way to Pickens Street. The women, who answered the door, knew immediately why he was there. He was one of three other people who had picked up the women in the swamp only to have her disappear. As it turns out that the girl from the swamp and the women on Pickens Street were sisters. The disappearing girl was killed in an auto accident. On the anniversary of her death, she appears on the swamp road where she lost her life.

(http://www.midnet.sc.edu/ghost/swamp.htm)

     

 

TRADISJONSTEKSTAR I BARNS OPPVEKST

 

1 Tradisjonstekstar kan svara til barns måte å oppfatta verda på.

Eventyr og segner fengslar barna fordi dei her møter framstillingar som svarer til barns måte å oppfatta verda på.

Chalotte Bühler formulerer dette slik:

(...) eventyrets verden svarer på flere måder til barnets oppfattelse af virkeligheden, idet barnet endnu ikke klart kan skelne mellom fantasi og virkelighed. Dette resulterer bl. a. i at barnet opfatter døde ting som levende, tillægger dem følelser og motiver (animisme, personifisereing). (Møhl og Schack: Når børn læser, 1980)

Dessutan er tradisjonsforteljingar lette å forstå for barn fordi språket og strukturen er enkel og skjematisk.

Segnene gir forklaringar og svar på merkelege fenomen, t.d. naturformasjonar, som både barn og vaksne undrar seg over. I det ligg det eit sosialiseringspotesiale.

 

2 Gjennom tradisjontekstar kan barn bearberida livsproblem

I følgje Bruno Bettelheim hjelper eventyra barnet

(...) gennem en rekke problemer i forbindelse med dets opvækst - problemer der ellers ville forekomme det lille barn meget vanskelig at gennemleve og løse: ved at høre eventyr der på et symbolsk plan beskæftiger sig med en række udviklingsproblemer, bliver det lille barn bedre i stand til at gennemleve og løse disse problemer (...). (Møhl og Schack: Når børn læser, 1980)

Eit døme på dette er søskenrivalisering og sjalusi som me finn i eventyra om Per, Pål og Espen Oskeladd.

I segnene er det mange møte med hjelpande, trugande og forførande krefter i form av gode og vonde vette, ikkje berre for barn, men og for vaksne menneske på eit meir allmennmenneskeleg plan. Dei ulike vetta kan tolkast som konkretiseringar av sjelstilstandar. Møte med vetta vert såleis eit møte med tildriv i eins eige indre på symbolsk plan. Indre tilstandar er lettare å leva med og forhalda seg til når dei vert gjort allmenne i gjennom mytiske skapnader som det er aksept for i kulturen: Erotikken vert personifisert i form av hulder eller huldrekall, redsle av ulike slag vert personifisert i skapnader som nøkken, sjøormen, trollet.

Samvitsnaget kan gje opphav til førestillingar om utburd, og særskilde givander vert forklarte mytisk, t.d. vert musikalitet forklart som ei gåve frå fossegrimen. Medgang og motgang vert også tilskrive mytiske makter. Magiske hjelperåder som stål, kross, kykjeklokker, bibelord gir kontroll over menneske og makter. Psykiske skavankar som galskap vert forklarte i bergtakingssegner. Fysiske plager eller lyte vert forklarte som hekseskot, elveblest mm.

Det som kan opplevast som meiningslaust, får gjennom segner ei forståeleg forklaring og er då lettare å forhalda seg til. Det same gjeld merkelege naturfennomen som vert forklarte gjennom mytiske hendingar. Slik får både livet og landskapet ein mytisk dimensjon.

 

3 I tradisjonstekstar kan barn møta rollemodellar

Eventyra gir utviklingsmønster for barna i form av forteljingar om korleis ein bør vera og korleis ein ikkje bør vera. Den nysgjerrige, energiske, oppfinnsame og hjelpsame Espen blir stilt opp som eit positivt førebilete i motsetnad til Per og Pål som står for det motsette.

På same måten kan det òg vera sosialiseringshistorier i segner fordi dei kan syna positive førebilte, personar som det går godt med. I mange huldrehistorier vert omtenksame og hjelpsame meneske løna med gåver eller medgang i livet. Eit døme på det er segna "Huldreløn" frå Kvinnherad. Andre segner kan syna avskrekkande lagnader, folk som det går ille fordi dei er vondskapsfulle i ord og handling som i segna om Gyri Øyre frå Mauranger.

Segnene kan formidla moralske levereglar og syner kor viktig det er å fylgja gammal skikk. Dette er temaet i ’Dei underjordiske som ville bu på stølen’ frå Etne. Folk som er dumme og tankelause t.d ved at dei gir ein god dag i gode råd, kan og få si straff slik som i segna ’Draugadansen’ frå Austevoll.

Segner kan verta brukte oppdragande. Foreldra kan halda barn borte frå farlege plassar som t.d ved å fortelja at nøkken har tilhald i farlege elvar og vatn.

Frå slike forteljingar er ikkje vegen lang til ordtaka som formulerer kulturens livsvisdom og moralske normer I ordtak ligg det ofte ei underforstått forteljing som t.d. i ’Den som ler sist, ler best.’

4 Identitetsutvikling

I ei spissformulering dreiar dette seg om identiteetsutvikling på tre nivå: Frå nasjonal identitet via lokal identitet til personleg identitet. 1800-talet var særleg oppteken av den nasjonale identiteten og nasjonsbygginga. Segner, eventyr og anna tradisjonsstoff vart leita fram for å dokumentera nasjonen.

Eventyra var lettast å bruka til dette føremålet fordi dei var allmenne utan lokal heimfesting. Segnene derimot har utgangspunkt i lokale fenomen og hendingar Dei har allmenne og overførbare motiv, men får først liv, kraft og interesse når dei vert kopla opp mot lokale fenomen i heimbygda. Såleis får den lokale identiteten eit mytisk feste i segnene i tillegg til det festet identiteten har i den fysiske røyndomen. Denne kollektive identiteten er eit viktig element i den personlege identiteten fordi tilhøvet til heimstaden også er ei personleg sak.

 

5 Normformidling

Elles er motsetninga mellom det gode og det vonde eit vanleg motiv i segner som i eventyr. Me møter stadig menneske som det går ille for fordi dei bryt gjeldande normer og reglar. Dei fleste segner om utburden og deildegasten har slike element i seg. I ei segn om utburen frå Bømlo vert moralen formulert slik i avslutninga av segna: 'Det vert såleis fortalt at det for lenge sidan var ei jente som hadde fødd i løynd og grave barnet ned. Då ho ein gong kom forbi staden, kasta utburden seg over henne og reiv henne sund'.

 

6 Underhaldning

Eventyr og segner inneheld både spenning, mystikk og fantastiske element noko som er kjernen i all underhaldning. Det er nok desse sidene ved desse sjangrane som har gjort dei så populære og livskraftige. Segna 'Den blå handa' frå Ænes i Kvinnherad har fascinasjonskraft ved at ho inneheld både spenning og mystikk og ekko av fantastiske element. Segna er bygd opp omkring klassiske grøssarmotiv som mørke, kyrkjegard og gjenferd.

Humor er eit anna underhaldande moment. Ein absurd og overdriven humor finn ein i segna 'Mannen som flådde merra levande' frå Ausevoll. Merra hadde drukke ei bøtte med brennevin og hadde sovna. Mannen trudde ho var daud og ville flå henne for å berga skinnet. Men han vart berre halvferdig med dette arbeidet om kvelden. '(...) Om morgonen var han tildleg oppe og skulle begynna på igjen. Men då sto merra med stalldøra, og det lause skinnet hang og slang etter som vinden tok i det. '

 

 

ARBEID MED SEGNER SKULEN

 

DET PEDAGOGISKE POTENSIALET I SEGNSJANGEREN

 

Arbeid med segner framstiller historiske scenar og bilete frå lokalt miljø og landskap, og gir dei kvardagslege og realistiske omgjevnadane ein ny, spennande og fantasieggjande dimensjon. Såleis kan segnstoffet vera med på å skapa lokal og personleg identitet.

Segnene gir også innsyn i sosiale tilhøve og nærbilde av lagnader i fortida, samstundes som dei gir innsyn i og døme på ein mytisk tenke- og forklaringsmåte og døme på magi.

Å arbeida med segnstoff i skulen vil også vera med på å utvikla språkleg medvit og kompetanse. Det vil for det første kunna stø opp under og gi øving i munnleg framføring. Vidare vil innsikta i det lokale talemålet i fortid og notid bli utvikla, og likeins medvitet om tilhøvet mellom munnleg språkbruk og skriftleg norm. Segnene inneheld dessutan gode, funksjonelle og treffande ord og uttrykk som i dag vert opplevde som avleggs. Dei aktualiserer og minner oss såleis om ein språkleg tradisjon som kan gjera notidsspråket rikare.

I litteraturundervisninga vil segnene vera ein innfallsport både til forteljinga som sjanger generelt og til folkediktingssjangrane spesielt. Dermed vil ein også ha eit godt utgangspunkt for lese- og skriveopplæringa på ulike nivå.

Segnstoffet har opningar mot mange ulike fag. Såleis gir segnene konkrete utgangspunkt for tverrfaglege grep i form av tema- eller prosjektarbeid.

 

IDEAR TIL BRUK AV SEGNER I SKULEN

Det me legg fram her, er det første steget mot noko me håpar skal bli ein pedagogisk ressurs i regionen. Her treng me bidrag og impulsar frå lærarar som praktisk kompetanse, og som dermed ser korleis stoffet kan brukast. Me ser det som særleg viktig at segnstoff vert synleg i årsplanane, og at det vert sett inn i fornuftige faglege og tverrfaglege samanhengar.

Mange lærarar har sikkert gjort mykje på dette feltet, og det vil me gjerne få presentara her. Dersom dette spinn på seg ved at andre kjem med kommentarar og gode idear, kan me få utvikla eit pedagogisk forum som vil kunna fungera som ei kontinuerleg etterutdanning. Dette er lettare å få til i dag ved hjelp av moderne informasjons- og kommunikasjonsteknologi (IKT).

Den praktiske og tekniske utforminga av dette er enno uferdig, men eit prinsipp vil vera at me vil oppdatera ei felles nettside for SIS og SIN ut frå dei innspela me får gjennom e-post, telefaks, telefon og brev.

Her kjem nokre konkrete utgangspunkt for bruk av segner. Dette er idear som må utviklast vidare:

Kulturkunnskap

·      Bruka historiske segner til å gi konkrete innblikk i sosial- og kulturhistoria 

·      Skapa innsikt i korleis folkediktinga var utnytta i nasjonsbygginga på 1800-talet

·      Gi innsyn i og døme på eldre og moderne folketru gjennom mytiske segner og opphavssegner. Ein kan finna døme på korleis det uforklarlege er blitt forklart, td i segner om bergtaking, bytingar eller merkelege lys ( td segner om nålys og moderne UFO-segner)

·      Gi barna ei mytisk oppleving av det heimlege landskapet ved hjelp av segnstoff

 

Språkopplæring og tekstopplæring på ulike nivå i skulen

·      Skriva ned segner frå munnlege kjelder, td ut frå lydopptak

·      Få fram likskapar og ulikskapar mellom eldre talemål og notidig talemål i bygda

·      Samanlikna talemål og moderne normert skriftspråk

·      Gi gamle nedskrifter (td på dansk, gamalt nynorsk eller eldre dialekt) ei moderne munnleg form

·      Bruka lokale segner i grunnleggjande lese- og skriveopplæring

·      Utnytta segnene skrivepedagogisk ved td setja segnene inn i rammeforteljingar eller laga kunstsegner på grunnlag av tradisjonen

 

Munnleg

·      Fortelja segner i personlege versjonar

·      Dramatisera segner

 

Litteraturkunnskap

·      Få fram kunstdimensjonen i segnene:

·      Lesa segnene som litterære tekstar og arbeida med motiv, tematikk, forteljeteknikk og struktur 

·      Opna for refleksjon omkring fenomen i verda, og for sjølvrefleksjon

·      Gi oppleving i form av underhaldning og spenning, og høve til bearbeiding av angst og psykologiske prosessar ved å fortelja om eller høyra om dramatiske hendingar

 

Tverfagleg arbeid

·      Bruka IKT til innsamling og publisering

·      Arbeida med tema og prosjekt: Segner kan vera eit utgangspunkt for, eller eit element i tverrfagleg arbeid i skulen: Norsk, musikk, samfunnsfag, natur- og miljøfag, kristendomskunnskap og kunst og handverk.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

       

 

 Segnsjangeren i didaktisk perspektiv

 

BB og NTØ: Eldre utgreiingar

SEGNSJANGEREN

(I teksten nedanfor gir me att ein del døme på segner, men det vert også vist til andre segner som du finn i Segner i Sunnhordland eller Segner i Nord-Rogaland. Sjå segnsamlingane for kommunane eller den felles segndatabasen.)

 

Definisjon

Ei segn er vanlegvis ei kort, oftast ein-episodisk munnleg forteljing som har levd på folkemunne. Segnene tek til vanleg utgangspunkt i noko merkeleg, minneverdig eller uvanleg knytt til eit naturfenomen, ein person eller ei hending.

Det er det uvanlege som gjer at folk interesserer seg for fenomenet, snakkar om det og undrar seg over det. Dermed oppstår også behovet for å finna forklaringar på det merkelege.

Samstundes har segna rot i kvardagslivet og lokalmiljøet. I sentrum kan det stå ein historisk person eller ei historisk hending (historiske segner), ein naturformasjon eller eit namn (opphavssegner) eller eit møte mellom menneske og noko overnaturleg (mytiske segner).

Liksom moderne segner seier noko om korleis folk tenkjer og kva haldningar folk har i dag, fortel dei eldre segnene på same måte noko om korleis menneska såg på verda i eldre tider. Jf. figur over norrøn tru.

 

Er segnene sanne?

Segna gir seg ut for å vera sann. Dei overnaturlege innslaga i forteljinga er uttrykk for levande folketru, eldre eller moderne. Det er blitt sagt at ei segn er folketru i diktarisk form. For å gjera segna truverdig vert det ofte gitt presise opplysningar om tidspunkt, kvar hendinga gjekk føre seg og opplysningar om namn på personar og stader.

Folk i dag vil ikkje tru på det ei tradisjonell segn fortel på overflateplanet. Ein vil ikkje oppfatta segna som objektiv sanning (vitskapleg sann), dvs. ei sanning som kan etterprøvast.

Likevel vil menneske i dag kunna fortelja om opplevingar (t.d. møte med gjengangarar) som dei trur fullt og heilt på, men som ikkje kan etterprøvast. Då talar me om subjektiv sanning. Slike sanningar vil vera kultur- og tidsbestemte. T.d. ville ein for 200 år sidan kunna seia at ein har sett ei hulder. I dag vil ein kunna seia at ein har sett eit vesen som landa med ein UFO.

Ein kan også tala om sanning på eit anna plan, nemleg metaforisk sanning, dvs. ei biletleg framstilt sanning. Dette er ei sanning som ikkje ligg på overflata av teksten, men i underteksten. Dvs. at ein finn fram til denne sanninga berre ved å tolka teksten, slik ein tolkar fiksjonstekstar (litterære tekstar). Huldra eller bergtakinga kan då vera ein metafor for ytre og indre krefter mennesket vert stilt overfor. Utburden kan vera ein metafor for den angst og det vonde samvitet som både mora og samfunnet føler for barnemordet.

Dersom me les eller lyttar til segnene på denne måten, vil dei ikkje skilja seg så mykje frå eventyra eller andre litterære tekstar. Om ein altså ikkje trur på det segna konkret fortel, kan ein tru på ’poenget’ i segna, dvs. haldningane og meiningane som er innebygd i teksten.

 

Skilnaden mellom segn og eventyr

Eit eventyr gir seg ikkje ut for å vera sant. Sjølv om eventyr og segner kan byggja på den same folketrua, har ikkje eventyra det same festet i lokalmiljøet og livet der som segnene har.

Eventyra er til vanleg lengre og meir kompliserte enn segnene ved at eventyra inneheld fleire episodar, situasjonar og personar. Når dei likevel er forholdsvis lette å hugsa, heng det saman med det formelpreget dei ofte har. Denne eventyrgrammatikken vert beskriven i episke lover og ulike modellar for handling som t.d aktantmodellen og kontraktmodellen.

Segnene er oftast korte og skildrar til vanleg berre ei handling eller ein episode. Dei har ikkje same formelpreget som eventyra, og dei får dermed større variasjon i oppbygnad og handling. Sjølv om segnene også har visse mønster både i struktur og stil, er variasjonsbreidda større enn i eventyra. Det gjer dei meir krevjande å hugsa.

 

Strukturen i segnene

1 Innleiinga:

Tid- og heimfesting

Segnene har gjerne følgjande oppbygnad: innleiing, dramatisk episode, avslutning. Når det gjeld innleiinga, begynner ofte segna med at forteljaren fører tilhøyraren inn i ein kvardagsleg truverdig situasjon frå arbeidsliv i skog og mark, på sjøen, i heim og tun, i kvardag eller fest. Truverdet vert styrka ved at forteljaren tidfester og heimfester handlinga og namngir personane.

 

Noko merkeleg eller uforklarleg

I den kvardagslege ramma vert det så ført inn noko merkeleg som gjer situasjonen minneverig. Det kan vera ein merkeleg person, eit underleg naturfenomen eller ei uvanleg hending. Dette merkelege eller avstikkande må forklarast. Segna kjem då inn som ein forståingskategori, ein måte å forklara og forstå røyndomen på. Ein kan illustera dette med segna ’Ku-byte’ frå Tysvær. Det er ein gammal mann på Nedstrand som fortel:

 

Ku-byte

Då ho mor mi var jente, tente ho på Leirang og var budeie. Når ho var ute om kveldane, kunne ho tidt høyra at det lét i ein haug som huldrene budde i.

 

Så var det seint ein kveld ho mor var i fjøset og skulle mjølka. Då kom det ei kjerring inn til henne; det var ei huldre-kjerring, og ho sa: «Bytt !» Mor mi skjøna seg ikkje på dette, og ho sa ingen ting; men då ho kom inn, fortalde ho det til husbonden. Han sa då til henne mor, at om det skulle henda ein gong til, så skulle ho svara: «Bytt!»  «Ho vil byta ku med oss, og det skal ho få,» sa husbonden.

 

Kvelden etter kom kjerringa att. Då ho var kommen innfor døra, sa ho: «Bytt!» «Bytt!» svara ho mor, og då gjekk huldrekjerringa.

Morgonen etter var ei ku kommen bort ; men på same båsen stod ei stor ven brandsidete ku.

Husbonden var underoffiser. Han tok sabelen og gjekk til fjøset, og der hogg han tre hogg i dørstokken. Då fekk dei høyra huldrene, at dei sa: «Me lyt flytta herifrå no, men me flytter ikkje lenger enn til Kalshamar.» Det var eit fjell i utmarka deira.

Dette er sant kvart ordet; for ho mor fortalde det, og ho laug aldri.

 

I andre segner kan forteljaren nærmast gå rett på sak ved å presentera det merkelege først, berre med ei minimal identisering av stad, slik som i ‘Ormen i Litledalsvatnet’ frå Etne: «I Litledalsvatnet var det ein orm som var så svær at om vinteren slo han isen sund, så det ikkje fekk leggja seg is på vatnet medan han var der.....»

 

2 Handlinga:

I eventyrgrammatikken kjenner me ’dei episke lovene’ til Olrik. Innslag av desse episke lovene finn me også i segnene.

 

Einskap i handling

Segner skildrar til vanleg berre ei handling eller ein episode (’Øyken stritta mot’ frå Suldal), eitt fenomen (‘Gygra-revæ’ frå Austevoll), ein person eller eit vesen (‘Hinkapelo’ frå Kvinnherad).

 

Øyken stritta mot

Ein mann frå Fatnes kom ein gong frå Slettedals-stølen med øyk og kløv. Då han var kommen eit stykke på heimvegen til ein stad som heiter Klyv, då laut han over ein bekk. Men øyken stritta imot så han ikkje kunne komma fram. Då han så såg seg tilbake, hadde han inga kløv; ho var avteken og sett ned på marka. Han la kløva på og fór heim; men han sa det sidan at han var stø på det var huldrene som hadde lyft ho av øyken.

 

Den sceniske totalslova

Dei fleste segnene i nedskriven form har sceniske innslag i form av replikkar eller dialogar. Ofte vert høgdepunktet understreka ved scenisk framstilling som i segna ‘Utburden i Vekslio’ frå Fitjar. I andre segner kan scenisk framstilling vera dominerande slik tilfellet er i ‘Florfltten’ frå Stord. Etter den sceniske totalslova er det berre to aktørar som samtalar. Dette ser ut ser ut til å gjelda i segnene som i eventyra.

Utburden i Vekslio

Ei kvinne hadde fått eit barn, men drepe det utan at det var døypt og grave det inne i ein hidlar (Vekslihidlaren). Seinare høyrde dei ofte eit fælsleg skrik på den staden «Vekslitrollet». Ein gong kom ein mann forbi staden i mørkret og vart gripen i trøya av ei barnehand. Han høyrde då tydeleg at barnet sa: «Døyp meg eller eg drep deg». Mannen auste då vatn i sanden med dei orda: «Eg døyper deg på ei von, anten Guro eller John.»

Etter den tid høyrde dei ikkje meir til det.

Konflikt

I dei fleste segner er konflikt og resultatet av konflikt kjernen i segna. Det kan t.d. vere konflikt mellom ulike vette, mellom ulike menneske, menneske og vette, eller meir generelt mellom gode og vonde krefter. Ein slik konfliktdimensjon kan tolkast inn i mange segner. Segna ’Ri på are’ frå Vindafjord illustrerer ein slik kamp mellom vonde og gode krefter:

 

Ri på are

Der var eit brudefølgje frå fjellbygda som skulle ri til kyrkje gjennom bygda. Så kom risen i Husafjedlet og ville ta dei. Men så var det ein liten fugl som kviskra:

Ri på are

og ikkje på berje har’e

so e du berga og utan fare

Så reid brudefølgjet inn på ein åker og slapp unna risen.

 

3 Avslutninga

Moral

Av og til kan det liggja ein moral i forteljinga. Det er tydeleg i segna ‘Dei underjordiske som ville bu på stølen’ frå Etne. Bonden som ikkje fylgjer gammal skikk og held seg for lenge på stølen med buskapen sin slik at huldrefolket ikkje får flytta inn, møter motgang. Når han derimot fylgjer sed og skikk for bruk av utmarka, går det han vel. Slik vert den merkelege medgangen og rikdomen denne denne bonden seinare får, forklart på ein overnaturleg, men logisk måte. Ei anna segn med tydeleg moral er forteljinga om ’Huldrefolk på Maurangsnes’ frå Kvinnherad.

         Huldrefolk på Maurangsnes

I gamle dagar kom det ein gong heim til garden Maurangsnes i Kvinnherad åtte huldrefolk og bad om brød. Folka på garden trudde det var fattigfolk og spurde om dei ikkje trong anna enn brød. "Nei," svara huldrene, "vi har alt anna unntatt brød. Gje oss derfor brød, så skal de få igjen masse korn, gras og poteter." "Er de såpass til folk, så har de brød òg då," sa den vantru husmora. "Kom igjen i haust, då skal de få." Huldrene vart sinte og sa at dei heretter i lange tider skulle få lite både av mjølk og korn.

 

Husmora fekk då mistanke om kven dei var og spurde: "Kanskje de er huldrefolk, de då?" "Ja, det er me," svara dei, og borte blei dei. Sidan angra folka at dei ikkje hadde gjeve huldrene noko. Men etter den tid har folket på Maurangsnes alltid vore gavmilde mot fattigfolk. Dei har heller ikkje mangla mjølk, flesk eller andre matvarer. (bb/ntø)

 

Forklaringar

Forklaring er eit sentralt trekk ved mange segner. Forklaringa kjem gjerne i avslutninga, men det kan vera like naturleg å sjå på heile forteljinga som forklaring. Forklaringa kan t.d. gjelda motgang eller medgang, naturfenomen og stadnamn.

 

Forsterking og stadfesting

Det hender også at forteljaren rundar av segna med ei ekstra forsikring eller vitneføring for å styrkja truverdet til segna. Det kan skje ved å visa til truverdige folk slik som i segna om ‘Sjøormen i Litledalsvatnet’: «Det var mange som såg ormen. Medan han var i vatnet, var det jamt storfolk og tilreisande der oppe og såg på han». Det kan òg gjerast ved å visa til meir allmenne og kollektive erfaringar i formuleringar som «etter den tid høyrde dei ikkje meir til det». Slik sluttar segna ‘Utburden i Vekslio’ ovanfor. I segna ’Ku-byte’ vert sanningsinnhaldet underbygd ved å visa til ein truverdig person: ’Dette er sant kvart ordet; for ho mor fortalde det, og ho laug aldri.’

  

Forsterking og stadfesting skjer også ved å knyta hendingar i fortida til notidig røyndom. Reint konkret kan det vera ein stein ein framleis kan sjå eller ein rikdom som fraamleis finst slik som i segna ‘Florfløtten’ frå Stord som sluttar slik: «Etterkommarane hans Bjødne bur endå på garden og er den dag i dag rike folk».

Forsterkande vitneutsegner av dei typane me har nemnt, kjem til vanleg som eit haleheng til forteljinga. Slike tillegg vert med ei fagnemning kalla ‘koda’ som tyder hale.

  

SEGNTYPAR: INNDELING ETTER INNHALD

Dei eigentlege segnene, fullsegnene, vert etter innhald delte i tre hovudgrupper:

 

I Naturmytiske segner

Mytiske segner fortel om krefter og vette utanfor oss. Basisen for forteljingane er trua på at naturen er ein mytisk plass der det finst overnaturlege vesen.   Utgangspunktet kan vera historisk, men det berande elementet er førestellingar om overnaturlege fenomen og vette. Ein kan kategorisera dei overnaurlege fenomena og vetta på ulike måtar. Ofte nyttar ein eigne overordna kategoriar som land-, vass- og luftvette. Me har valt ei litt anna inndeling.

 

Underjordiske vette

Til dei underjordiske vetta høyrer huldrefolket (haugfolket, tussane, underjordiske, hittfolket) og dvergane. Det finst svært mange segner om huldrefolket. Som døme viser me her til segna ‘Huldrebryllup i Bråhau’ frå Etne. Eit ekstra poeng i denne segna er den magiske hatten som gjer ein usynleg:

Huldrebryllup i Bråhaug

Før i tida hadde folket på Auestad kvernene sine borti Kaldheimsdjuvet og måtte då gå forbi Bråhaug der det alle dagar har vore kjent at dei underjordiske budde. Det var då ikkje sjeldan at dei som var og mòl og andre som gjekk forbi Bråhaug ved nattestider, høyrde både song og spel inne i haugen, men det var sjeldan ein fekk sjå dei eller snakka med dei. Dette fekk likevel ein mann her på garden oppleva. Det var ein som var i slekt med «Gamle-rotta». Det var visst bestefar eller bror hans.

Han kom frå kverna ein sein kveld og skulle nett forbi haugen. Då høyrde han det ropa der inne: «Til bryllups! Til bryllups!». «Å, la meg få vera med!» ropte bonden. No blei det eit fælt leven inni haugen, for somme ville ha han med, men andre ikkje. Det blei då bestemt at han skulle få vera med.

«Men eg har ikkje hatt!» ropar bonden. «Å, han kan få låna den gamle hans far!» svarte det frå haugen. No bar det av stad til bryllaupsgarden. Bonden som trudde dei skulle i bryllaup til dei underjordiske, blei svært forskrekka då han såg at det var til vanlege kristne folk dei skulle. No kom det vel med at han hadde «palehatten», for då var han usynleg, må vita.

På den tid brukte dei i bryllaup nokre store tinnsmørkrus med store lòk som kasta svære skuggar på bordet når ein opna dei. I ein av desse skuggane var det at eit svin av ei hulder ville ha føre seg mykje meir enn sømmeleg var, slikt som kristne folk brukar å driva med på vetlahuset. Bonden som såg dette, sette i ein gapskratt. Men då var huldrene sinte, og hemnen let ikkje venta på seg. For brått var «palehatten» som blåsen av han, og no sat han der synleg for alle midt blant gjestene, i sine eigne fillete og mjølete kle så både han sjølv og gjestene vart forskrekka. Så snart han kom til sans og samling igjen, fann han det best å forsvinna jo før jo heller.

Det er meir sparsamt med segner om dvergar. Her er ei forteljing med ein dite frå Ølen:

Dvergsmi

På garden Innbjoa veks det ut ein slags stein av berget, tjukk som ein finger, blank og gjennomsynleg. Det er som han er kunstferdig slipt med fire fem eller fleire kantar. Bøndene kallar han dvergsmi. Det kjem kanskje av den gamle overtrua at dvergane som budde i berget, smidde dei.

Andre naturvette på land, i vatn og i luft

Til slike vette høyrer troll, trollkjerring eller gyger, rise, sjøorm, havfrue, nøkk, fossegrim, drake. I segna ‘Sjøormen i Reinsvatnet’ frå Sauda finn me døme på eit slikt vette.

 

Sjøormen i Reinsvatnet

I Reinsvatnet var det i gamle dagar ein stor orm. Ofte gjekk han på land og tok då gjerne med seg eit fe med seg ned i vatnet; folk som hadde beite der ikring, leid mykje skade på den måten.

Ein dag tok han seg føre å renna heilt til sjøen. Først for han av til eit vatn som er lenger nede i Tengesdal-heia. Sidan for han lenger nedover. Då han var kommen nesten til sjøen, måtte han gjennom ei trong smette som dei kallar Klype. Der vart han ståande fast. Ein mann frå hi sida av fjorden såg dette uhyret som hang ned med fram-enden. Så tok han børsa og rodde over og sette ei kule i den fæle skrotten. Ormen sette då bakenden i vêret og velte seg framover, så han kom ned på ei slette; men då daua han.

Sidan grov dei han ned, og over ormen lødde dei opp ein stor mur som enno syner.

 

Neste segn frå Kvinnherad er ei av dei få som handlar om flygande vette:

Gardsbonden og draken

For ikkje så lenge sidan - og kanskje enno - trudde dei på eit vette som vart kalla gardsbonden. Når dei ikkje pirra opp den gamle særlingen og plaga han, verna gardsbonden mot huldrer, nissar og dragar så det ikkje hende menneske eller dyr noko vondt. Gardsbonden likte godt å få ro. Om torsdagskvelden t.d. måtte dei ikkje ståka, ikkje spinna eller laga nokon støy; for stakkars hus om han kom laus. Enno brukar gamle kjerringar den skikken å setja rokken på eit åklede for at han ikkje skal laga lyd.

Tøris Landa var ein gong til fjells, og då natta fall på, kom ein gapande drake med sju hovud og ville sluka han. Gardsbonden høyrde skrika frå Tørris og var snart på kampplassen. Det vart eit basketak som enda med at draken sprakk. Sidan gjekk Tørres kvar julaft med ein stor ølbolle bort til ei stor innhol tunderbjørk der gardsbonden budde.

Gardvette

Nissen er først og fremst knytt til gardstun (husnisse, gardnisse, fjøsnisse, gardsbonden, tuftekallen) og var visst vanleg på dei fleste gardane før i tid. Han kunne vera hjelpsam om han fekk godt stell slik som i segna ovanfor og i den følgjande segna frå Øvre Litlabø på Stord:

Nissen på Øvre Litlabø

I det gamle tunet stod ein stor stuva-ask. Han var innhol, og hadde ei opning i eine sida. I denne asken budde nissen. Til vanleg laut han berga seg sjølv som best kan kunne. Men til julehelga måtte han få noko ekstra godt attåt, av folka på garden. For det var best å stå på god fot med nissen, om det skulle gå godt med folk og fe.

Difor fekk han eit fat med graut til jul, innsett i asken (så seint som 1890). Og me såg ikkje anna enn at det vart oppete!

 

Men nissen kan også opptre om bord i båtar og varsla då ofte ulukke som i denne segna frå Austevoll:

Nissen

Nissen heldt seg også om bord i fartya når det sto vel til. Rømde nissen, stod det ei ulykke føre. Ein gong - fortel dei - var det eit farty som låg på ei hamn som ikkje kunne få ankeret opp. Då dei skulle sjå utabords, sto det ein liten mann og spente i fartysida og heldt kjettingen. Men då dei såg han, sleppte han taket og stupte seg i sjøen. Då fekk dei opp ankeret. Men det gjekk ikkje vel med dei. Dei såg aldri det fartyet meir.

 

Attergangarar

Attergangarar er draugen, utburden, uhemingen, deildgasten, oskereia eller julereia, og den evige jøde. Her er to av dei meir spesielle gjengangartypane; ’Den evige jøden’ er frå Austevoll, ’Deildegasten ’ er frå Stord.

 

Den evige jøden

Det vert fortalt at den evige jøden ein gong vitja folket i Stolmastova. Han var så annig på å koma vidare at han hadde ikkje tid til å setja seg ned, men måtte stå medan han åt maten som dei sette fram.

Deildegasten

På Stord budde det for ei tid sidan to naboar som levde i stadig kiv og strid med kvarandre om grenselina mellom eigendomane sine. Så døydde den eine av naboane utan at dei hadde blitt samde om dei uklare grenselinene.

 

Ein søndagsmorgon ei tid seinare ser den gjenlevande av dei to gjenferdet av naboen gå omkring på marka. Han stogga ved kvar merkestein, såg på dei ei stund og prøvde å flytta dei inn på marka til grannen. Det verka som han ikkje fekk det til. Etter nokre minuttar var det som gjenferdet sokk i jorda og vart borte.

 

Bibelske figurar

Som bibelske figurar reknar me t.d. Vårherre, englar og den vonde. Eit eksempel på dette finn me i segna ’Openberringa’ frå Kvinnherad. Nedanfor følgjer ei dramatisk segn frå Etne som inneheld både bibelske figurar og døme på omskaping:

Då skjønte ho og kva mann det var.

Det var ei kone ein gong som plent skulle over ei elv, men ho kunne ikkje koma over. Så kom det ein mann og han lovde han skulle setja henne over, dersom han fekk det ho hadde under beltet. Jo, det kunne han gjerne få, sa kona, ho trudde ikkje det var noko. Men om ei tid forsto ho at ho gjekk med barn, og då skjønte ho og kva mann det var, som hadde sett henne over elva. Ho gjekk då til presten og klaga seg for korleis det stod til. Presten lova då at han skulle gjera kva han kunne når den tid kom.

Det var ein gut kona fekk, og då han var så stor han kunne snakka, var og den tida komen at den vonde skulle henta han. Den natta sette presten guten oppå altaret og gav han ei brakebuske med mange bær på i handa, og same kva som hende, og kven som kom, skulle han berre seia:

«Eg pitla på bæro små, som Jesus sjøl sette krossen på.»

Guten så gjorde. Den vonde kom og prøvde seg på allslags måtar. Han synte seg i allslags skapnader, stundom som faren og mora til guten, stundom som presten, som fæle dyr, men det hjelpte ikkje, guten sat lik roleg å berre sa:

«Eg pitla på bæro små som Jesus sjøl sette krossen på.»

Til slutt var det som kyrkja kom i loge og ville brenna opp, men guten sat like roleg då og. Då presten tidleg andre dagen kom og lyfta han ned frå altaret, skreik guten som om dei tok livet, for han trudde det var den vonde som tok han.

  

Hamskifte og omskaping

Mest kjend av slike hamskifte er kanskje varulven, men i denne segna frå Suldal skaper eit menneske seg om til bjørn:

I dyreham

Somme menn kunne skapa seg om til dyr. Me kjenner såleis til korleis den namngjetne Pilt-Ola Sangesand hadde ord for å kunna skapa seg om til bjørn. Folk hadde fleire døme på at dette var sanning.

På fjellgarden Hjorteland budde det ein gong ein mann som kunne meir enn folk elles. Mellom anna kunne han gjera seg om til bjørn. Det hende såleis ein kveld at det gjekk nokre bukkar oppe i Gullingnuten. Fleire såg desse dyra deroppe og kjende dei. Men ein vilde venta til neste dag før ein henta dei heim.

Men morgonen etter var bukkane borte. Ein fann korkje holl eller hår av dei. Men då ein såg inn i munnen på Hjortelandsmannen, synte det seg at det sat ferskt bukkekjøt mellom tennene på han. Då skjøna alle kva som hadde hendt med bukkane. Då var det ikkje lenger mogeleg å tvila.

 

Spådommar eller varsel

Ein god del segner inneheld spådomar eller varsel om ulykker. Eit segnfragment eller ein mytisk dite om Agdesteinen på Stord spår ulykke og undergang:

Agdesteinen

Agdesteinen ligg fram på bergkanten , og ei gamal segn seier at når steinen ramlar utføre, skal verdi forgå.

 

Segna ’Jomfru Marias synål’ fortel om ein likande spådom som er knytt til bautasteinen som står ved Olavskyrkja på Avaldsnes.

 

Magi

Magi er knytt til magiske hjelpemiddel som stål, krossar og krossteikn eller faste formularar. Mange av desse segnene er knytt til folk som kunne lækja:

 

Han stemte blod med ord

I Etne budde det ein smed frå Telemark, og han heitte Reiar. Han stemte blod med ord. Ein gong lét han meg få greie på formularen som lyder slik:

Stå-å, stå blo,

stå i fjæra og flo

stå i den treeinige guds navn

gud fader søn og helligånd

 

Ein gong var det ein hest som hadde skadd seg under kjøring og blødde. Reiar sa til eigaren at han ikkje kunne hjelpa han fordi han hadde banna då det skjedde. I så fall måtte han ha brukt ein annan formular, det ville han ikkje gje seg inn på.

 

Mange av segnene med magisk innhald dreiar seg ofte om svart magi knytt til Svarteboka. Her er ei segn frå Tysvær som fortel om ein prest som kunne meir enn sitt gudsord.

Presten med svarteboka

Hr. Lars på Nedstrand var ein dugande prest. Han hadde lært svarteboka, så han kunne henne både framlengs og baklengs. Om natta hadde han jamt ærend til kyrkja. Då låg prestkona åleine og fekk ikkje sova; ho var redd for mannen. Ein gong hadde ho fått drengen til å ha seg bort på kyrkjegarden; då kunne han kanskje få sjå kva presten tok seg føre. Og kunne han så med same få setja ein støkk i presten, så han ikkje skulle vera så ivrig etter å fara såleis ute om nettene, så var det ikkje henne imot.

Då presten kom til kyrkja den kvelden, såg han eitkvart som leda på seg innfor kyrkjegards-grinda. «Er det folk?» ropte presten; men det tagde som muren. «Er det folk, så svar,» sa presten ein gong til. Enno kom det ikkje ein knyst. Då tok presten til å mana, og drengen stod snart til knes i jorda. Då spurde presten endå ein gong om det var folk; men det kom ikkje svar. Presten heldt då på å mana, til dess drengen stod til magen i

jorda. Endå ein gong spurde presten kven det var; men det kom ikkje svar, og så mana han drengen nedi til halsen. Då vart drengen redd; han ropte ut og sa kven han var. «Korfor sa du ikkje det før?» sa presten; «no er det for seint, eg kan ikkje få deg opp att. Det einaste eg no kan gjera for deg, er å mana deg ned under jorda.»

Så gjorde han det, og dei såg aldri meir til drengen.

Men den flekken som han sokk på, har alltid halde seg våt sidan; det var reint som eit myrhol. Dei køyrde mange lass med mold inn; men flekken heldt seg like blaut.

 

II Historiske segner

Historiske segner fortel om merkverdige ting som har skjedd i fortida. Dei har namngjevne personar eller historiske hendingar til hovudemne. Desse segnene gir seg ut for å vera sanne og kan nok ha ei sann kjerne, sjølv om det ikkje treng vera nett slik som segna fortel. Det kan vera ein kjend person eller ei hending interessa samlar seg om og som gjer segna levande. Historiske segner inneheld gjerne også mytiske drag.

 

Rikshistoriske segner

Rikshistoriske segner fortel om kongar, krigar, uår, pest o.s.b. Men desse segnene er gjerne knytte til ein lokal stad og det historiske vert framstilt og konkretisert gjennom personar frå lokalmiljøet. Det finst fleire historiske segner om Olav den heilage. ’Hailag-Olavs kamp med trolla i Mauranger’ er døme på ei slik segn.

Svartedauen gav og opphav til mange segner. Mange av dei har same motiv som den kjende segna om Jostedalsrypa, t.d. denne frå Kvinnherad:

Svartedauden

Svartedauden herja svært i Kvinnherad. Ja, så gale var det at i Omvikdalen var det berre ei jente igjen, og i Skånevik var det ikkje betre; berre ein einaste gut var att der. Det vert fortalt at han rømde til fjells og der flakka han omkring åleine og forlaten. Endeleg kom han så langt at han kunne sjå ned til Omvikdalen. Der såg han røyk stiga opp av ein skorstein. Han gjekk då ned dit og der fann han den jenta som hadde overlevd i Omvik. Dei to gifta seg med kvarandre og levde både vel og lenge.

  

Sjukdomen kan og bli personifisert som ei gamal kone som fer omkring med soplime og rive. Der ho raka, slapp somme frå pesten, men der ho sopa, døydde alle:

Svartedauden i Suldal

I Suldal trudde folk at svartedauden var ei gammal kjerring som fór bygda kring med ei rive i den eine handa og ein lime i hi. Der ho då brukte limen, der døydde alt; men der ho raka med riva, fekk somt leva; for det var alltid eitkvart som vart liggjande att av di det smaug mellom tindane.

Då sotta var kommen så langt opp i dalen som til Osen, då laut ho ha skyss over Lågen til Stråpa; men ingen var lysten på å skyssa henne. Jau, så var det ein gammal mann som var kommen på at han helst ville døy. Så baud han seg til å skyssa. Han tok kistekleda på seg og rodde over etter kjerringa; men då var ho så mild av seg at ho brukte riva på Stråpa. Den gamle mannen som hadde ført henne, fekk leva og fleire med han.

På Berge døydde alt så nær som ein liten unge. Ein dag kom ei ku ut på Vikebakkane og rauta så fælt. Då gjekk folk der opp og ville sjå kor det sto til, og då fanst det ikkje andre levande folk på garden enn denne vesle ungen.

I Kvildal var det ikkje meir enn tre rykande skorsteinar. Og sameleis var det i dei andre grendene. Berre ei hende stova stod der her og der som det rauk av.

 

Bygdehistoriske segner

Bygdehistoriske segner fortel om personar og hendingar som er kjende innafor eit meir avgrensa geografisk område. Dei fortel om folk som på ein eller annan måte har merkt seg ut lokalt slik som kjemper, prestar, futar, fredlause og og særlege hendingar og ulukker. I denne kategorien finst det svært mange interessante segner. Segna om Hinkepelo er eit sterkt sosialhistorisk dokument frå Kvinnherad på 1800-talet.

Hinkepelo

Såleis kalla dei ei jente som for lenge sidan budde på garden Nerhus i Austrepollen. Namnet "Hinkepelo" skulle ho nok ha fått fordi ho stadig gjekk og hinka eller halta. Hennar rette namn var nok Ingebjørg, men dette blei sjeldan brukt, kan ein skjøna. Ho skulle elles vera ei underleg "krekse", seiest det, som mest heldt seg ute i urdholene og i skogen og var sjeldan heime. Jamvel kunne ho sitja ute heile natta og steikja brød i måneskinet, idet ho let vel om at det "tyskja" så godt av månen.

Då mora gjekk med henne, skulle ho ein gong sjå ein rev framfor seg, og såleis kom då dottera til å få revenatur. Mistenksam og kveppen var ho og, og når ho ikkje ville at folket skulle vita kor ho gjekk hen, så snudde ho skorne sine slik at helen stod fram. Det var inkje råd til å få henne til å liggja heime korkje vinter eller sommar. Det kunne av og til vera ei julaft; men då måtte dei skjenkja henne godt og dertil fara svært varsamt med henne. Men då kunne ho og ha mange underlege ting å fortelja om: huldrer, dauingar og meir slikt. Særleg hadde ho god greie på Bjødlurebasen; for ho hadde funne han liggjande i ei ur. Han hadde store sølvknappar i trøya si. Då ho ville ta knappane, sa han: "Rør meg ikkje! " Etter den tid var ho meir redd enn før.

Mange posar og byltar hadde ho samla i hop, og desse var ho utruleg redd for. Ein dag ho var komen utanfør bøgarden på Gjerde, gjekk to jenter opp på ein skukk for å sjå i byltane hennar; men ikkje før hadde dei løyst på banda, før ho var over dei og jaga dei vekk. Sidan paste ho betre på og heldt seg noko meir heime.

Ho blei ikkje så fælt gammal. Ho hadde ein bror i Bergen, og då ho ein gong kom der for å helsa på han, blei ho drepen av smågutane. Dei slo henne i hel med stein. At "Hinkepelo" måtte leva eit slikt hardt liv som ho gjorde, viser at kulturen og slike nymotens ting som asyl og sanatorium var det ikkje så mykje av i dei dagar som no, elles hadde ho ikkje tronge om å gå slik, stakkar.

 

III Opphavssegner

Opphavssegner forklarer naturfenomen, stadnamn og sjeldsynte gjenstandar.

Mange særmerkte naturformasjonar har ofte ei segn knytt til seg som forklarar korleis landskapsforma er blitt til. Det er mange slike segner i Noreg som t.d. segna om Jøtulhogget og segna om holet i Trollhatten. Kvar einskild bygd og by har også sine forklaringssegner. Frå Sunnhordland og Nord-Rogaland kan me nemna segnene om Hovaneset på Stord, Gygra-revæ i Austevoll og Jøtulbrua i Fitjar. Me tek med ei segn med same motiv som den vidgjetne segna om skarvane på Utrøst der det dreiar seg om eit land som dukkar opp ute i havet:

 

Korleis Utsira vart til

Ein gammal mann frå Kvilhaug fortalde dette ein gong for mange år sidan:

”Veit de gutar korleis Sira vart til? Jau, det skal eg fortelja dokke. Sira heng’e på ein tolekniv.

Ein mann frå Åkra låg ein dag vestpå sjøen og prøvde fiskelukka. Han sat i båten med ryggen mot vest og andletet inn mot land. Brått snudde han hovudet for å spytta, og han trudde mest ikkje sine eigne augo då han såg at eit stort land hadde komme opp or havet bak han. Han skjøna straks at landet ikkje hadde komme opp på nokon naturleg måte. Difor drog han augo til seg att og torde ikkje sjå på det. For han visste at dersom han såg

på det, ville landet siga i havet att med ein gong.

Han tok méd på Karmøylandet og rodde mot den ukjende øya med ryggen til. Då båten skura i strandsteinane, tok han opp tolekniven sin og kasta han inn på land bakover herdane. Då vart landet hangande. Det var Sira.”

 

Når merkelege fenomen skal forklarast, grip forteljaren til folketrua i mangel på andre forklaringsmodellar. Då vert det ofte slik at overnaturlege vesen som troll og risar har vore på ferde. Men stundom kan det også vera historiske personar, som t.d. Heilag-Olav, som er opphavet til fenomenet. Slik ser ein ofte ein slektskap mellom opphavssegnene og dei mytiske og historiske segnene.

Rundt om i bygdene finst det mange forunderlege stadnamn som vekker fantasien og krev ei forklaring. Namneforklaringa kan ha si rot i folketru så som Huldrahaugen, og Hullastovo, eller i arbeids- og kvardagsliv slik som segna om Kakehillaren, og segna om Fleskhaug frå Kvinnherad som me gir att her:

Fleskhaug

I 1750-åra var ein gjetslegut utpå Landa som heiter Ola Ljosmyr. Ein fin solskinsdag medan sauene og geitene beita innunder Kleivo, tok Ola nisteskreppa si med seg og la seg i ein haug som ligg mot sola. I skreppa som var av skinn, hadde han flatbrød, poteter og spekeflesk. Ola låg til han sovna, og geitene kom rundt han. Skinnskreppa som truleg var godt salta både av sild og flesk, vart eit godt funn for geitene. Dei reiv og sleit

både skreppa og flesket, og då Ola vakna, var berre fillene att. Sidan den dag var haugen kalla Fleskhaug.

 

Spesielle gjenstandar eller eignelutar som merkjer seg ut ved at dei er sjeldne, vakre eller verdfulle kan vera omspunne med segner. Me finn mange døme på dette. Me kan nemna segna om Russakista i Vik i Fitjar, segna om ringen i kyrkjedøra på Grindheim i Etne og segna om sølvbeltet frå Skåre i Haugesund:

Sylvbeltet

På Veste eller ein annan gard i Skåre kom kjerringa i huset ut i kjøkenet ein morgon tidleg og skulle kveikja lyset. Då fekk ho sjå ei huldrekjerring som sat i grua og reivde på ungen sin. Med same husmora kom, reiste huldrekjerringa seg opp og gjekk sin veg, og ut kom ho endå husmora ikkje kunne sjå at ho lét opp døra.

Med det same huldra reiste seg, sleppte ho ned linden, så han vart liggjande på golvet. Då ropte kjerringa til henne: «Ta opp linden din, kone!» Men huldra svarte ikkje og såg ikkje tilbake ein gong, berre gjekk. Husmora tok ein byrtekjepp og skvette linden oppi grua. Sidan gjekk ho inn att og la seg.

Seinare på morgonen då det hadde lysna så mykje at ho kunne klara seg med dagslyset, stod ho opp att og gjekk ut i kjøkenet. Det første som ho såg etter, det var linden; men han låg ikkje lenger i grua; men på den same staden låg eit gildt sylvbelte. Det kunne ho skjøna skulle vera ei gåve til henne, og ho tok det til seg. Det same sylvbeltet skal vera der på garden den dag i dag.

Ei anna forteljing om det same seier at det var i eld-huset, og at det var budeia som fekk ei sylja av di ho hadde berga plagget til huldra.

  

 

SEGNTYPAR: OVERORDNA INNDELING

 

1 Vandresegner

Vandresegner er segner som har utbreiing ut over eit lokalt område, og som vi finn att på ulike stader, i ulike land og i ulike kulturar. Slike segner inneheld gjerne allmenne førestillingar som kan ha halde seg opp mot vår tid. Dette allmenne innhaldet er grunnen til at dei har kunna spreia seg så vidt.

 

Det at segner kan slå rot og blir tekne alvorleg i mange ulike miljø heng saman med at folk søkjer støtte i folketrua og andre segner når ein skal finna forklaringar på merkelege fenomen. Vandremotiva vert såleis nytta som mønster og materiale når ein formar ut eigne forklaringar. Motiva i vandresegnene har hatt stor gjennomslagskraft. Frå Sunnhordland og Nord-Rogaland er det fleire døme på at merkelege naturfenomen vert kopla saman med Olav den heilage, sjølv om det knapt er historisk grunnlag for å tru at han var på alle dei stadene som har Olavs-segner. På Moster og på Karmøy var han truleg, men om han var inst i Maurangerfjorden i Kvinnherad, på Tysnes eller i Røldal, er meir tvilsamt.

Når segner vandrar, er hovudhandlinga stabil medan detaljar i innhaldet vert tilpassa lokale forhold. Det som skifter, er til vanleg namn på personar, stader og andre ytre tilhøve. Dette er dei variable delane av segna. Det som er stabilt er motivet. Døme på slike vandremotiv er: Gardsfolket som må flytta ut i jula slik at huldrefolket kan få feira jul i gardshuset. Segna ’Huldrene i Kvammen’ frå Etne illustrerer dette.

Hunden eller katten som forsvinn i inn i ei hole og kjem ut att på ein heilt anna stad. Eit døme er hunden Ylarbrand i segna ’Hunden til Olav den heilage’ frå Bømlo.

Huldrefolk som kjem til sæterjenta og pyntar henne til brur slik segna ’Huldrene tok ei jente’ frå Sauda fortel.

Motivet Olav den heilage og trollet som skulle byggja kyrkje for han, finn me i segna ‘Sigg’ frå Karmøy.

Byggmeistermotivet finst også i ‘Heilag Olavs kamp med trolla i Mauranger’ frå Kvinnherad.

Nedanfor fylgjer to tekstar der kyrkjebyggingsmotivet er kjernen. Teksten ’Moster kyrkje’ er berre eit fragment av ei segn, ein mytisk dite, nedteikna av Torleiv Hannaas med desse få orda:

Der er ei segn um eit troll som skulde byggja ei kyrkje. Dei høyrde song i fjellet: «.... i morgo kjeme Vinnfor far din med sol og maane». Eg (Torleif Hannaas) fekk ikkje rett greide paa segni daa eg var paa Moster 2.6 1914, men den gamle mannen som hev kyrkje-lyklane kunde henne visst.

Dersom me held dette fragmentet saman med ein meir utbygd versjon av byggmeistermotivet slik me finn det segna ‘Sigg’ om Olavskyrkja på Avaldsnes, så kan me tenkja oss kva den gamle mannen med kyrkjelyklane ville ha fortalt.

Sigg

Då kong Olav var ute og kristna landet, var han og på Karmøy og lærde folket Guds-ord. Før han for derifrå, ville han byggja ei kyrkje på Avaldsnes. Det skulle vera ei steinkyrkje med tårn. Då dei så tok til å byggja, gjekk det ikkje så fort som kongen ville. Så kom det til han eit troll som budde i ein haug attmed Blodteigen.

Trollet tilbaud seg å setja opp kyrkja med tårn og alt som skulle til, på ei veke; men då laut han ha sol og måne i løn, eller òg kongen sjølv. Dette lova kongen; for han tenkte at ingen kunne byggja ei kyrkje så fort. Så tok trollet til å byggja.

Det gjekk så fort at ingen skulle trudd det. Fredag var det så langt kome at kyrkja laut verta ferdig til sundag, det kunne ingen tvila på. Då visste Heilag-Olav ikkje si arme råd; sol og måne kunne han ikkje få tak i, og sjølv hadde han inga lyst på å selja seg til eit troll. Men ein ting visste han, at kunne han få vita namn på trollet, så var han berga; for når troll høyrer namnet sitt nemnt av kristen-folk, så sprikk dei. Men kor skulle han få vita namnet? Han var i større knipe enn han noka tid hadde vore.

Om fredags-kvelden gjekk han ut og var full av tunge tankar. Rett som det var kom han bort til haugane ved Blod-teigen. Han var trøytt og tung til sinns, og så sette han seg til å kvila på ein av haugane. Då fekk han høyra eitkvart som song. Det var ei kjerring som heldt på å byssa barnet sitt i søvn inne i haugen. Kongen la øyra til, og då kunne han tydeleg skilja desse orda:

«Byssa, lulla, liten kinn!

i morgo kjem Sigg, faren din,

med sol og måne til barnet.»

Den som vart glad, var kongen; han reiste seg opp med ein gong og gjekk heim att.

Då laurdagen kom, stod kyrkja fullt ferdig med tårn og alle gode greier; jutulen heldt på med kuppelsteinen.

Kongen stod og såg på, og best som det var, ropte han opp:

«Akta deg, Sigg!

eg trur snaudt den siste steinen ligg.»

Med same stupte trollet ned, så hardt at heile hovudet seig ned i molda attmed kyrkjeveggen. Han vart til ein stein, og der attmed kyrkjeveggen står han den dag i dag.

kup(p)ul (koppul) = rundstein, kuppelstein

 

2 Lokale segner

Dette er segner som ein finn berre i eit avgrensa geografisk område. Dei er så fast knytte til bestemte stader at dei ikkje har hatt lett for å spreia seg.

Døme på slike segner er segner om særeigne lokale personar, miljø og stadnamn. Eit slikt miljø er baroniet i Rosendal og segna om ‘Baron Axel Rosenkrands og Spåkjerringa’ handlar om den einaste baronen i landet. Segna ’Dømannsskjeret’ frå Fitjar kan vera ei slik lokal segn som forklarar eit bestemt namn: ’På dette skjeret støytte ein båt med tvo gjentor i. Båten kvelvde, og båe tvo drukna. Dette hende ein gong i gamle dagar.’

 

3 Kunstsegner

Kunstsegnene er vanlegvis skriftlege tekstar. Me kan skilja mellom to typar :

Den eine gruppa av kunstsegner er segner som er skrivne etter mønster av munnleg segntradisjon både i innhald og form. Det er segner som er utforma av ein namngjeven person. Stundom kan kunstsegner bli utnytta skrivepadagogisk ved at skulebarn vert bedne om å skriva kunstsegner knytte til lokalmiljøet. Døme på elevskrivne kunstsegner er 'Korleis steinane blei til' frå Hystad skule på Stord:

 

Korleis steinane blei til

Det var ein gong for lenge lenge sida at det budde nokon ekornrotter i ei hola. Det var over tusen millionar ekornrotter i landet. Og dei tålte ikkje is. Men ein dag låg mora i senga for ho synest det var så kaldt. Og ungane måtte opp og fyra i peisen. Og Slabbekatt, Rolpefjomp og Sakkebuss måtte ut og henta ved.Men da dei kom ut var det is over alt og halane deira var krølla saman. Og alle tusen milionar ekornrotter skulle ut. Både bitte små og store. Men då datt alle saman. Og der låg dei å blei mygla å blei gråe. Så den dag i dag ligg dei der som steinar.

 

Nedskrivarar som slår seg laus og diktar nye forteljingar etter segnmønster, skaper òg kunstsegner. Denne typen kunstsegner har sin parallell i dei kunsteventyra H.C.Andersen skreiv. Eit døme på slike segnskaparar er Sivert Sivertsen (f 1910) som vaks opp i Fitjarøyane. I hans oppvekst var dfolketrua framleis levande, og ungane kjende tradisjonen og fantaserte omkring dn eldreen i sin eigen leik. På sine gamle dagar har Sivertsen skrive mykje om oppveksten sin, og i den samanhengen har han også skrive forteljingar som sjangermessig høyrer heime blant segnene. Døme på dette er ‘Gubben i Håkelen’ og’Mannen i Håkelen og han på Torget’ der handlinga er lagt til Bømlo.

Mange eigentlege segner er gjenfortalde av tradisjonsberarar, men den som fortel har ein viss fridom til å gi forteljinga ein særsvip. I mange høve går gjenforteljaren eller nedskrivaren då så langt i personleg utforming at segna nærmast kan kallast kunstsegn. Eit døme kan vera når Birger Røksund frå Bømlo fortel segna ‘Kjeringehåla’ i verseform. Det same gjer Severin Eskeland når han skriv om segna ’Ådlandshornet’ frå Stord til bunden form. Me tek her med dei tre første strofene der me ser bonden som rir ut i julehelga og møter haugbuen Gråskjegg:

Ådlandshornet

Det longe hadd' kima til jolefest,

og månen på himlen lyste, -

til skogs reid Arnfinn på fljote hest,

til haugen som rikdomen hyste.

 

Med same han kom frammed huldreberg,

han «Tunskål, go' granne!» hauka,

med mæle som nådde til bein og merg.

 

Ut Gråskjegg or haugen stauka.

Med framrett hand han eit bikar baud.

«Drikk ut! og lat skjenken smaka!»

 

4 Moderne segner

Moderne segner er forteljingar knytte til eit realistisk notidig miljø, eventuelt med overnaturleg innslag, som eksemplifiserer eller understrekar viktige levereglar eller moderne folkelege førestillingar. Desse forteljingane gir oss altså eit bilete av korleis folk tenkjer i dag og kan såleis reknast som moderne folklore. Som døme viser me til fylgjande segn:

Fryktelig hevn over elskeren

En bergenser som noen dager i uken etter arbeidstid kjører ferdigbetong, kom forleden dag kjørende forbi sin bolig og la merke til at kameratens bil med soltak sto parkert der. Han stoppet betongbilen, og gikk inn i leiligheten for å hilse på. Lyder fra soveværelset ga tydelig utsagn om at det ikke var han, men konen kameraten besøkte. Uten at paret på soveværelset merket noe, gikk mannen ut av huset, og bort til kameratens bil. Han trakk taket på bilen tilbake og rygget betongbilen bort til. Så åpnet han for ferdighetongen og fylte den parkerte bilen med ca. to kubikkmeter ferdigbetong. Da elskeren skulle ta bilen var betongen blitt stiv.Bilen ble senere på kvelden slept avgårde. Forholdet er ikke anmeldt til politiet.

 

Denne historia vart slått opp på første side i Bergens Arbeiderblad (no Bergensavisen) tysdag 6. mars 1973 under overskrifta ‘Fryktelig hevn over elskeren’. Journalisten sende den gode historia si til NTB som spreidde ho til alle landets aviser. Neste dag hadde Dagbladet eit stort oppslag under overskrifta ‘Mens mannen var ute med betong’, og Politiken i København presenterte historia under ei tre-spalters overskrift: ‘2,6 tons hævn i elskovs-affære. Besvegen ægtemand i aktion med betongkanon’.

10. mars fortel Bergens Tidende at Sunday Mirror hadde bede om nærare opplysningar, og 12. mars vart historia presentert i Daily Nation i Nairobi under overskrifta ‘Concrete Revenge’. Frå Danmark telegraferte eit pressebyrå etter biletstoff. Men på det tidspunktet var historia alt dementert i Bergens Arbeiderblad. Denne historia ser ut til å stamma frå USA. I 1960 vart ho trykt i Denver Post som ei verkeleg hending, og gjennom AP spreidd utover heile USA.

Me tek også med ei anna moderne segn som på fleire måtar seier noko om vår samtid. Ho spring ut frå ein kvardagsleg situasjon slik segner plar gjera. I dette tilfellet møter me eit ektepar som skal på ferietur til Syden. Eit moralsk poeng i segna er det kan gå gale når foreldre set eigeninteressa framfor omsynet til barnas ve og vel.

Ferieturen

Ryktene vet å fortelle at et ektepar skulle på ferie til syden og avtalte med en person å ta vare på deres lille pike. Barnepiken - i noen versjoner heter det at det var barnets bestemor- rakk ikke fram før ekteparet måtte dra hjemmefra for å nå et fly. Ekteparet reiste og etterlot barnet fastbundet i en stol. Så skulle det ha skjedd at barnepiken plutselig ble syk og ble liggende bevisstløs, barnet ble sittende alene i dagevis og døde.

  

I følgje rykta meinte somme at det hadde hendt i Fyllingsdalen, andre i Vadmyra, Loddefjord eller Åsane. Det er Reimund Kvideland som fortel dette i ’Det stod i avisa’ i tidsskriftet ‘Tradisjon’ nr. 2 frå 1973.

 

Moderne segner vert i dag spreidde gjennom media som aviser, radio, fjernsyn og internett. Slike media har skapt eit globalt forteljerom slik at den same segna kan dukka opp som vandresegn i mange land. Eit døme på dette siste er ei moderne attergangarsegn frå USA.

The Swamp Girl

The tale of the swamp girl is a tragic story of a young woman trying to make her way to Columbia, South Carolina. A well dressed women was seen walking down a dark highway, in the middle of dense swampland. A couple, seeing the girl, stopped to offer her a ride. The young girl accepted the ride explaining that she was on her way to Columbia to visit her sick mother.

The couple resumed driving and talking. The wife asked the young girl a question and when she received no response she turned around and discovered the young girl had vanished.

In hysterics, the couple drove the rest of the way to Columbia. The wife was so upset her husband had to take her to the hospital. Remembering the address that was the young girls destination, the husband made his way to Pickens Street. The women, who answered the door, knew immediately why he was there. He was one of three other people who had picked up the women in the swamp only to have her disappear. As it turns out that the girl from the swamp and the women on Pickens Street were sisters. The disappearing girl was killed in an auto accident. On the anniversary of her death, she appears on the swamp road where she lost her life.

(http://www.midnet.sc.edu/ghost/swamp.htm)

     

 

TRADISJONSTEKSTAR I BARNS OPPVEKST

 

1 Tradisjonstekstar kan svara til barns måte å oppfatta verda på.

Eventyr og segner fengslar barna fordi dei her møter framstillingar som svarer til barns måte å oppfatta verda på.

Chalotte Bühler formulerer dette slik:

(...) eventyrets verden svarer på flere måder til barnets oppfattelse af virkeligheden, idet barnet endnu ikke klart kan skelne mellom fantasi og virkelighed. Dette resulterer bl. a. i at barnet opfatter døde ting som levende, tillægger dem følelser og motiver (animisme, personifisereing). (Møhl og Schack: Når børn læser, 1980)

Dessutan er tradisjonsforteljingar lette å forstå for barn fordi språket og strukturen er enkel og skjematisk.

Segnene gir forklaringar og svar på merkelege fenomen, t.d. naturformasjonar, som både barn og vaksne undrar seg over. I det ligg det eit sosialiseringspotesiale.

 

2 Gjennom tradisjontekstar kan barn bearberida livsproblem

I følgje Bruno Bettelheim hjelper eventyra barnet

(...) gennem en rekke problemer i forbindelse med dets opvækst - problemer der ellers ville forekomme det lille barn meget vanskelig at gennemleve og løse: ved at høre eventyr der på et symbolsk plan beskæftiger sig med en række udviklingsproblemer, bliver det lille barn bedre i stand til at gennemleve og løse disse problemer (...). (Møhl og Schack: Når børn læser, 1980)

Eit døme på dette er søskenrivalisering og sjalusi som me finn i eventyra om Per, Pål og Espen Oskeladd.

I segnene er det mange møte med hjelpande, trugande og forførande krefter i form av gode og vonde vette, ikkje berre for barn, men og for vaksne menneske på eit meir allmennmenneskeleg plan. Dei ulike vetta kan tolkast som konkretiseringar av sjelstilstandar. Møte med vetta vert såleis eit møte med tildriv i eins eige indre på symbolsk plan. Indre tilstandar er lettare å leva med og forhalda seg til når dei vert gjort allmenne i gjennom mytiske skapnader som det er aksept for i kulturen: Erotikken vert personifisert i form av hulder eller huldrekall, redsle av ulike slag vert personifisert i skapnader som nøkken, sjøormen, trollet.

Samvitsnaget kan gje opphav til førestillingar om utburd, og særskilde givander vert forklarte mytisk, t.d. vert musikalitet forklart som ei gåve frå fossegrimen. Medgang og motgang vert også tilskrive mytiske makter. Magiske hjelperåder som stål, kross, kykjeklokker, bibelord gir kontroll over menneske og makter. Psykiske skavankar som galskap vert forklarte i bergtakingssegner. Fysiske plager eller lyte vert forklarte som hekseskot, elveblest mm.

Det som kan opplevast som meiningslaust, får gjennom segner ei forståeleg forklaring og er då lettare å forhalda seg til. Det same gjeld merkelege naturfennomen som vert forklarte gjennom mytiske hendingar. Slik får både livet og landskapet ein mytisk dimensjon.

 

3 I tradisjonstekstar kan barn møta rollemodellar

Eventyra gir utviklingsmønster for barna i form av forteljingar om korleis ein bør vera og korleis ein ikkje bør vera. Den nysgjerrige, energiske, oppfinnsame og hjelpsame Espen blir stilt opp som eit positivt førebilete i motsetnad til Per og Pål som står for det motsette.

På same måten kan det òg vera sosialiseringshistorier i segner fordi dei kan syna positive førebilte, personar som det går godt med. I mange huldrehistorier vert omtenksame og hjelpsame meneske løna med gåver eller medgang i livet. Eit døme på det er segna "Huldreløn" frå Kvinnherad. Andre segner kan syna avskrekkande lagnader, folk som det går ille fordi dei er vondskapsfulle i ord og handling som i segna om Gyri Øyre frå Mauranger.

Segnene kan formidla moralske levereglar og syner kor viktig det er å fylgja gammal skikk. Dette er temaet i ’Dei underjordiske som ville bu på stølen’ frå Etne. Folk som er dumme og tankelause t.d ved at dei gir ein god dag i gode råd, kan og få si straff slik som i segna ’Draugadansen’ frå Austevoll.

Segner kan verta brukte oppdragande. Foreldra kan halda barn borte frå farlege plassar som t.d ved å fortelja at nøkken har tilhald i farlege elvar og vatn.

Frå slike forteljingar er ikkje vegen lang til ordtaka som formulerer kulturens livsvisdom og moralske normer I ordtak ligg det ofte ei underforstått forteljing som t.d. i ’Den som ler sist, ler best.’

4 Identitetsutvikling

I ei spissformulering dreiar dette seg om identiteetsutvikling på tre nivå: Frå nasjonal identitet via lokal identitet til personleg identitet. 1800-talet var særleg oppteken av den nasjonale identiteten og nasjonsbygginga. Segner, eventyr og anna tradisjonsstoff vart leita fram for å dokumentera nasjonen.

Eventyra var lettast å bruka til dette føremålet fordi dei var allmenne utan lokal heimfesting. Segnene derimot har utgangspunkt i lokale fenomen og hendingar Dei har allmenne og overførbare motiv, men får først liv, kraft og interesse når dei vert kopla opp mot lokale fenomen i heimbygda. Såleis får den lokale identiteten eit mytisk feste i segnene i tillegg til det festet identiteten har i den fysiske røyndomen. Denne kollektive identiteten er eit viktig element i den personlege identiteten fordi tilhøvet til heimstaden også er ei personleg sak.

 

5 Normformidling

Elles er motsetninga mellom det gode og det vonde eit vanleg motiv i segner som i eventyr. Me møter stadig menneske som det går ille for fordi dei bryt gjeldande normer og reglar. Dei fleste segner om utburden og deildegasten har slike element i seg. I ei segn om utburen frå Bømlo vert moralen formulert slik i avslutninga av segna: 'Det vert såleis fortalt at det for lenge sidan var ei jente som hadde fødd i løynd og grave barnet ned. Då ho ein gong kom forbi staden, kasta utburden seg over henne og reiv henne sund'.

 

6 Underhaldning

Eventyr og segner inneheld både spenning, mystikk og fantastiske element noko som er kjernen i all underhaldning. Det er nok desse sidene ved desse sjangrane som har gjort dei så populære og livskraftige. Segna 'Den blå handa' frå Ænes i Kvinnherad har fascinasjonskraft ved at ho inneheld både spenning og mystikk og ekko av fantastiske element. Segna er bygd opp omkring klassiske grøssarmotiv som mørke, kyrkjegard og gjenferd.

Humor er eit anna underhaldande moment. Ein absurd og overdriven humor finn ein i segna 'Mannen som flådde merra levande' frå Ausevoll. Merra hadde drukke ei bøtte med brennevin og hadde sovna. Mannen trudde ho var daud og ville flå henne for å berga skinnet. Men han vart berre halvferdig med dette arbeidet om kvelden. '(...) Om morgonen var han tildleg oppe og skulle begynna på igjen. Men då sto merra med stalldøra, og det lause skinnet hang og slang etter som vinden tok i det. '

 

 

ARBEID MED SEGNER SKULEN

 

DET PEDAGOGISKE POTENSIALET I SEGNSJANGEREN

 

Arbeid med segner framstiller historiske scenar og bilete frå lokalt miljø og landskap, og gir dei kvardagslege og realistiske omgjevnadane ein ny, spennande og fantasieggjande dimensjon. Såleis kan segnstoffet vera med på å skapa lokal og personleg identitet.

Segnene gir også innsyn i sosiale tilhøve og nærbilde av lagnader i fortida, samstundes som dei gir innsyn i og døme på ein mytisk tenke- og forklaringsmåte og døme på magi.

Å arbeida med segnstoff i skulen vil også vera med på å utvikla språkleg medvit og kompetanse. Det vil for det første kunna stø opp under og gi øving i munnleg framføring. Vidare vil innsikta i det lokale talemålet i fortid og notid bli utvikla, og likeins medvitet om tilhøvet mellom munnleg språkbruk og skriftleg norm. Segnene inneheld dessutan gode, funksjonelle og treffande ord og uttrykk som i dag vert opplevde som avleggs. Dei aktualiserer og minner oss såleis om ein språkleg tradisjon som kan gjera notidsspråket rikare.

I litteraturundervisninga vil segnene vera ein innfallsport både til forteljinga som sjanger generelt og til folkediktingssjangrane spesielt. Dermed vil ein også ha eit godt utgangspunkt for lese- og skriveopplæringa på ulike nivå.

Segnstoffet har opningar mot mange ulike fag. Såleis gir segnene konkrete utgangspunkt for tverrfaglege grep i form av tema- eller prosjektarbeid.

 

IDEAR TIL BRUK AV SEGNER I SKULEN

Det me legg fram her, er det første steget mot noko me håpar skal bli ein pedagogisk ressurs i regionen. Her treng me bidrag og impulsar frå lærarar som praktisk kompetanse, og som dermed ser korleis stoffet kan brukast. Me ser det som særleg viktig at segnstoff vert synleg i årsplanane, og at det vert sett inn i fornuftige faglege og tverrfaglege samanhengar.

Mange lærarar har sikkert gjort mykje på dette feltet, og det vil me gjerne få presentara her. Dersom dette spinn på seg ved at andre kjem med kommentarar og gode idear, kan me få utvikla eit pedagogisk forum som vil kunna fungera som ei kontinuerleg etterutdanning. Dette er lettare å få til i dag ved hjelp av moderne informasjons- og kommunikasjonsteknologi (IKT).

Den praktiske og tekniske utforminga av dette er enno uferdig, men eit prinsipp vil vera at me vil oppdatera ei felles nettside for SIS og SIN ut frå dei innspela me får gjennom e-post, telefaks, telefon og brev.

Her kjem nokre konkrete utgangspunkt for bruk av segner. Dette er idear som må utviklast vidare:

Kulturkunnskap

·      Bruka historiske segner til å gi konkrete innblikk i sosial- og kulturhistoria 

·      Skapa innsikt i korleis folkediktinga var utnytta i nasjonsbygginga på 1800-talet

·      Gi innsyn i og døme på eldre og moderne folketru gjennom mytiske segner og opphavssegner. Ein kan finna døme på korleis det uforklarlege er blitt forklart, td i segner om bergtaking, bytingar eller merkelege lys ( td segner om nålys og moderne UFO-segner)

·      Gi barna ei mytisk oppleving av det heimlege landskapet ved hjelp av segnstoff

 

Språkopplæring og tekstopplæring på ulike nivå i skulen

·      Skriva ned segner frå munnlege kjelder, td ut frå lydopptak

·      Få fram likskapar og ulikskapar mellom eldre talemål og notidig talemål i bygda

·      Samanlikna talemål og moderne normert skriftspråk

·      Gi gamle nedskrifter (td på dansk, gamalt nynorsk eller eldre dialekt) ei moderne munnleg form

·      Bruka lokale segner i grunnleggjande lese- og skriveopplæring

·      Utnytta segnene skrivepedagogisk ved td setja segnene inn i rammeforteljingar eller laga kunstsegner på grunnlag av tradisjonen

 

Munnleg

·      Fortelja segner i personlege versjonar

·      Dramatisera segner

 

Litteraturkunnskap

·      Få fram kunstdimensjonen i segnene:

·      Lesa segnene som litterære tekstar og arbeida med motiv, tematikk, forteljeteknikk og struktur 

·      Opna for refleksjon omkring fenomen i verda, og for sjølvrefleksjon

·      Gi oppleving i form av underhaldning og spenning, og høve til bearbeiding av angst og psykologiske prosessar ved å fortelja om eller høyra om dramatiske hendingar

 

Tverfagleg arbeid

·      Bruka IKT til innsamling og publisering

·      Arbeida med tema og prosjekt: Segner kan vera eit utgangspunkt for, eller eit element i tverrfagleg arbeid i skulen: Norsk, musikk, samfunnsfag, natur- og miljøfag, kristendomskunnskap og kunst og handverk.